Het realiseren van kwaliteitsvol leren en participeren zonder uitsluiting van leerlingen, is een uitdagende opdracht. Inclusief onderwijs krijgt vorm in het samenspel van een inclusieve schoolcultuur, een inclusief beleid en een inclusieve praktijk.
Een inclusieve schoolcultuur is geen doel op zich. Samen gemeenschap vormen met het oog op een inclusieve samenleving waarbij samenleven naast samen leren vorm krijgt is wel een doel. Inclusief onderwijs realiseren is onlosmakelijk verbonden met onze visie op onderwijs. Inclusief onderwijs betekent het realiseren van inclusieve waarden, zoals hoop, verbondenheid, rechtvaardigheid, duurzaamheid, gemeenschap, mededogen..., het bannen van uitsluiting, het bevorderen van participatie om op die manier discriminatie tegengaan. We bekennen kleur, weten waar we voor staan, we weten wat ons te doen staat. Hierbij spelen onze 3 identiteiten een belangrijke rol. Waar staat onze organisatie voor, wat is onze institutionele identiteit? Wat wordt vanuit mijn opdracht verwacht, mijn professionele identiteit, en hoe ervaar ik dit vanuit mijn persoonlijke identiteit? Wat staat er in ons pedagogisch project, staan we daarachter, dragen we dat uit, gaan we daarover met elkaar in gesprek?
Een inclusieve grondhouding houdt een onvoorwaardelijk geloof in inclusief onderwijs in. Weten dat het niet altijd van een leiendak verloopt en ook dan bereid blijven om samen te zoeken en te handelen. Soms vanuit gezamenlijk niet weten maar met het oog op de horizon van scholen voor iedereen. Leerkrachten en schoolteams ervaren soms handelingsverlegenheid. Het is dan ook cruciaal dat er voorzien wordt in de nodige professionalisering en ondersteuning. Onderzoek heeft aangetoond dat een inclusieve leerkracht geen nieuwe competenties nodig heeft, maar wel nood heeft aan een verdieping van de volgende competenties:
Een inclusieve school realiseren is hard werken als team, met vallen en opstaan maar met een duidelijk doel voor ogen met name het organiseren van een school waar elke vorm van diversiteit gewaardeerd wordt en elke leerling kan leren en participeren. In Vlaanderen hebben we nog steeds gescheiden systemen van gewone en buitengewone scholen. Dit betekent dat het een veranderingsproces is, zowel voor gewone als buitengewone scholen om te evolueren naar een inclusieve school. Hoe dat proces verloopt, aan welk tempo, hangt af van school tot school. ‘HET’ model van ‘DE’ inclusieve school bestaat niet. Het gezamenlijk engagement, is de horizon van ‘scholen voor iedereen’.
Het decreet leersteun voorziet in mogelijkheden om samenwerking tussen gewoon en buitengewoon onderwijs te faciliteren. We denken daarbij aan de mogelijkheid tot les bijwoning van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften zowel in gewoon als in het buitengewoon onderwijs. Leersteun die in het gewoon onderwijs aan leerlingen, leerkrachten en teams geboden wordt, de mogelijkheid om één campus initiatieven op te richten, ….
Op dit ogenblik neemt het aantal vragen voor ondersteuning in het gewoon onderwijs toe en is er een ongezien aantal vragen voor buitengewoon onderwijs. Een grondige analyse en herdenking van ons huidige onderwijssysteem dringt zich op waarbij we ook over de grenzen van de verschillende departementen zullen moeten kijken en bijvoorbeeld meer samenwerking met de welzijnssector en de arbeidssector aangewezen is. De visienota van minister Demir is een eerste stap om aan deze noden tegemoet te komen. Daarbij zullen pioniersscholen vanaf september 2026 van start kunnen gaan met hun project dat bijdraagt tot de realisatie van de inclusieve school en uitdagingen en goeie praktijken in kaart brengt. Katholiek onderwijs Vlaanderen zal inzetten op pioniersscholen (als zij dit wensen) en pioniersnetwerken en starten met professionalisering en begeleiding van scholen die aan de slag gaan met scholen voor iedereen, zowel verkenners, aanlopers als pioniers.
Onderzoek heeft ondertussen ook aangetoond dat inclusief onderwijs slaagt wanneer er sprake is van sterk schoolleiderschap gebaseerd op een sterke inclusieve visie. Inclusief schoolleiderschap (Van Mieghem, 2020) houdt in dat leiders in een school een omgeving creëren waarin alle leerlingen, ongeacht hun achtergrond of beperking, zich veilig en welkom voelen en volwaardig mee kunnen doen. Het gaat om meer dan alleen de organisatie van inclusief onderwijs; het omvat ook de ontwikkeling van de opvattingen, houding en het handelen van personeel, en het creëren van een krachtige werk- en leeromgeving.
Hoe organiseren we het leren, het participeren, de schoolactiviteiten zo dat onze visie op inclusie landt in de dagelijkse onderwijspraktijk? We gaan daarbij uit van inclusief onderwijs als sterk kwalitatief en kennisrijk onderwijs voor alle leerlingen. We voorzien in remediëring, differentiatie bao- differentiatie SO, compensatie, dispensatie, redelijke aanpassingen en extra ondersteuning voor wie het nodig heeft. We reflecteren op systematische wijze over hoe we ons onderwijsaanbod nog beter kunnen afstemmen op alle leerlingen zodat we zo weinig mogelijk moeten inzetten op specifieke maatregelen. Wanneer leerlingen nood hebben aan begeleiding op maat is een doordachte aanpak noodzakelijk. We vertrekken van één curriculum. De 5 fasen van handelingsplanmatig werken, beginsituatiebepaling, doelenselectie, voorbereiding, uitvoering en evaluatie geven daarbij richting en ondersteunen de praktijk.
Een inclusieve schoolpraktijk betekent dat scholen zich inzetten om alle leerlingen, ongeacht hun individuele behoeften of achtergrond, kwalitatief onderwijs te bieden in een omgeving waar ze zich veilig, gerespecteerd en gewaardeerd voelen. Dit omvat het creëren van een leeromgeving die rekening houdt met de diversiteit van leerlingen en waarbij iedereen de kans krijgt om te leren en te groeien, en waarbij de school actief ondersteunt waar nodig.
Universal Design for Learning (UDL) (Artevelde Hogeschool, 2026)is een wetenschappelijk onderbouwd kader voor het ontwerpen van onderwijs dat van bij de start rekening houdt met de diversiteit van alle leerlingen. Het wil zeggen dat je vooraf bij het ontwerp van je onderwijs nadenkt over hoe je onderwijs toegankelijk en betekenisvol is voor een zo breed mogelijke groep leerlingen. UDL stimuleert flexibiliteit in doelen, materialen, werkvormen en evaluatie, zodat elke leerling volwaardig kan deelnemen en leren.
UDL steunt op drie kernprincipes:
UDL verschuift dus de focus van “hoe passen we de leerling aan het systeem aan?” naar “hoe ontwerpen we een flexibel systeem dat rekening houdt met verschillen van bij de start?”.
