Deze dialoognota licht onze visie op de uitrol van ‘scholen voor iedereen’ toe. Je vindt er handvatten om met je netwerk, je bestuur, je directieteam, je collega’s en andere actoren in gesprek te gaan over de realisatie van inclusief onderwijs voor alle leerlingen vanuit ’een brede kijk op inclusie en diversiteit’. Deze tekst biedt een heldere horizon die het principieel standpunt van Katholiek Onderwijs Vlaanderen omschrijft.
Willen jullie delen hoe jullie met de dialoogtekst aan de slag zijn gegaan? Of hebben jullie aanvullingen op de pragmatische discussiepunten? Laat het ons weten via scholenvooriedereen@katholiekonderwijs.vlaanderen met titelonderwerp: dialoogtekst. Jullie ervaringen en inzichten helpen deze PRO.-pagina groeien tot een inspirerende plek waar scholen elkaar ontmoeten, ideeën uitwisselen en samen bouwen aan sterker onderwijs.
Vandaag zijn er nog te veel leerlingen voor wie het recht op leren in gevaar is. Het aantal kinderen dat zonder getuigschrift de basisschool verlaat, is in enkele jaren verdubbeld. Er zijn veel kinderen die vandaag geen school hebben of er maar in zeer beperkte mate aanwezig mogen zijn. Te veel jongeren verlaten het secundair onderwijs zonder diploma. Kinderen en jongeren in armoede zijn oververtegenwoordigd in het buitengewoon onderwijs. Dat alles kunnen en mogen we niet aanvaarden. Inclusie blijft een uitdaging.
We stellen vast dat het huidige systeem niet meer tegemoetkomt aan de noden van leerlingen. Schoolteams zetten zich elke dag in om hun leerlingen het best mogelijke onderwijs te bieden. Ze worden echter te vaak geconfronteerd met uitdagingen die het voor hen moeilijk maken om goed onderwijs te geven. Als Katholiek Onderwijs Vlaanderen erkennen we deze uitdagende situatie. Niet alleen vallen leerlingen uit de boot, ook leraren houden het op deze manier niet vol. Laten we nog toe dat we in deze omstandigheden, met een versnippering van middelen moeten verder werken, of kiezen we resoluut voor het omslaan van een bladzijde?
Daarom is het nodig om het gesprek te openen over hoe we ons onderwijs anders kunnen organiseren, met oog voor de realiteit van vandaag en de kansen van morgen – het herdenken van het huidige onderwijssysteem kan ons helpen het antwoord te vinden. Een school die diversiteit en inclusie omarmt, durft haar eigen manier van ‘school maken’ kritisch te bevragen. Zo werkt ze eraan om tot gelijke en optimale leer- en ontwikkelingskansen voor alle leerlingen te komen en draagt ze bij aan het versterken van de onderwijsfierheid bij leraren.
Als netwerkorganisatie Katholiek Onderwijs Vlaanderen bundelen we de krachten met alle spelers in ons netwerk om vanuit onze christelijke inspiratie kwaliteitsvol onderwijs te realiseren voor iedereen: zowel leerlingen als leraren. We willen dus effectief werk maken van ‘scholen voor iedereen’.
Streven naar een ander onderwijssysteem – één dat werkelijk ‘scholen voor iedereen’ mogelijk maakt - vraagt een bewuste, proactieve, enthousiasmerende en inspirerende keuze. Het vertrekt immers vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor kwaliteitsvol, zorgbreed en kansenrijk onderwijs voor alle leerlingen. Deze keuze wordt gedragen door een lokaal netwerk van (onderwijs)actoren dat flexibel maar doelgericht stappen zet. Actoren die, zeker in een eerste fase, buiten de lijnen van bestaande vanzelfsprekendheden durven denken en handelen. Zij hebben de moed en engageren zich om verandering in gang te zetten en onderwijs opnieuw vorm te geven. Hierbij houden ze het doel scherp voor ogen: het recht op volwaardig onderwijs teruggeven aan élke leerling en élke leraar.
Het pad is uitdagend, maar precies daarin schuilt de kracht: samen groeien!
We benaderen ‘scholen voor iedereen’ geïntegreerd vanuit een brede visie rond schooluitval. Dit wil zeggen dat we breed kijken naar verschillende uitsluitingsmechanismen zoals handicap/beperking, gender/geaardheid/geslacht, etnisch-culturele diversiteit, opleidingsniveau, armoede/sociale klasse en sociale mobiliteit, taal, religie, migratiestatus, leeftijd, ziekte, leerlingen zonder school of leerlingen die maar beperkte tijd welkom zijn op school... We bekijken deze als verschillende “startposities” die scholen kunnen kiezen om prioritair rond te werken, met de brede blik op inclusie als horizon én als onderstroom[1]. Het is daarbij essentieel dat scholen opnieuw regie krijgen, zodat ze samen met hun ‘netwerken’ gericht kunnen inzetten daar waar de nood het hoogst is.
[1] Vrij naar Annet De Vroey: We zullen doorgaan. Werken aan een inclusieve schoolomgeving. 2017.
Sommige (basis)scholen zetten al volop in op het realiseren van een leerplan gebaseerd op de principes van een kennisrijk curriculum. Al dan niet starten ze als inspiratieschool aan dit traject waarin verschillende elementen als startpositie kunnen aangegrepen worden: leerplanrealisatie, klasmanagement, effectieve didactiek, leiderschap en schoolcultuur. Een kennisrijk curriculum biedt alle kinderen, ongeacht hun sociaaleconomische achtergrond, de kans om succesvol te zijn[1]. Een startpositie voor pioniersnetwerken ‘scholen voor iedereen’ is ook hier te vinden.
[1] Blatchford, R. (Ed.). (2019). The primary curriculum leader’s handbook (ePub ed.). John Catt Educational.
‘Scholen voor iedereen’ realiseer je niet als school alleen, maar in samenwerking met - en in relatie tot - de leerlingen en hun ouders én met verschillende actoren, de “spelers in het veld”. We geven hieronder een niet-volledige lijst van mogelijke partners:
Hoe kijken zij naar ‘scholen voor iedereen’? Hoe kunnen we hen actief betrekken in het debat en hun stem meepakken?
Scholen als “gemeenschap” van leerlingen, ouders, leerkrachten, ondersteuners, CLB, buitengewoon en gewoon onderwijs, leersteuncentra, lerarenopleidingen, hoger onderwijs, volwassenenonderwijs, directeurs, middenkader, multidisciplinaire teams, pedagogische begeleiding …
(Lokale) overheid, besturen, scholengemeenschappen, netwerken, Katholiek Onderwijs Vlaanderen.
Welzijns- en gezondheidssector, buitenschoolse opvang, justitie, werkpartners en ook internaten spelen een rol binnen bredere (ondersteunings)netwerken.
Belangrijk om ook de regelgever niet uit het oog te verliezen, zij hebben immers de opdracht om de nodige aanpassingen te doen zodat het nemen van verantwoordelijkheid voor alle leerlingen ook daadwerkelijk mogelijk gemaakt wordt.
Vanuit onze christelijke inspiratie, onze waarden - geloof - hoop en liefde - en ons pedagogisch project kiezen we voor een transitie naar één inclusief onderwijssysteem met een heldere horizon in 2040.
We werken steeds in afstemming en op maat om samen in beweging te komen richting horizon[1] waarbij we het evenwicht en de samenhang tussen onze eigen (brede) invulling van ‘scholen voor iedereen' en de invulling vanuit de overheid blijven monitoren. Inclusie betekent immers meer dan enkel de focus op specifieke onderwijsbehoeften, inclusie geeft invulling aan het leerrecht voor elke leerling. ‘Scholen voor iedereen’ krijgt daarom voor ons volgende invulling:
[1] Meer duiding bij aanleiding en horizon in bijlage.
We streven naar het realiseren van het leerrecht voor alle leerlingen, ook voor hen die hindernissen ervaren in hun schoolloopbaan, vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid om alle leerlingen veilig mee te nemen in een kwaliteitsvol zorgbreed en kansenrijk onderwijs.
Deze principiële horizon verhoudt zich tot een complexe realiteit waar verschillende actoren, perspectieven en discussiepunten aanleiding kunnen geven tot verschillende keuzes. De centrale doelstelling is het werken aan een meer inclusief onderwijssysteem, vanuit een brede blik op diversiteit. Vanuit het brede werkveld organiseren we ons hierop door met verschillende snelheden rekening te houden.
Ongeacht de actuele, complexe situatie van de school of het schoolbestuur en de snelheid waarmee zij besluit om stappen te zetten binnen een van de onderstaande trajecten, engageren alle deelnemende scholen zich ertoe om hun ervaringen te delen. Op die manier versterken we elkaar als netwerk, laten we niemand achter en leren we van en met elkaar. Het beleidsplan van Katholiek Onderwijs Vlaanderen geeft hier mee richting.
Dit is een thematisch aanbod voor scholen, netwerken, besturen, scholengemeenschappen die zoekend zijn en nog eerder argwanend of met weerstand kijken naar de geformuleerde principiële horizon. Centraal staat het verwerven van inhoud, kennis en competentie vanuit de hieronder geschetste 7 thema’s. Katholiek onderwijs zet in op een rijk inhoudelijk Vlaanderenbreed aanbod voor deze doelgroep en linkt in deze initiatieven aan de vooropgestelde horizon. Ook hier is deze dialoogtekst een hefboom om het bredere gesprek te initiëren - in alle vrijheid, maar met de duidelijke verwachting tot engagement. Helemaal stilstaan is in feite geen optie: we roepen alle scholen op om de dialoog aan te gaan en in alle openheid het gesprek over de gedeelde visie te voeren.
Deze drie principes krijgen werden vanuit een bredere invulling op kwaliteitsvol zorgbreed en kansenrijk onderwijs opgenomen in het nieuwe beleids- en begeleidingsplan van Katholiek Onderwijs Vlaanderen.
Aanlooptraject waarbij scholen, scholengemeenschappen, bestaande netwerken, besturen op lokaal niveau in afstemming verkennen wat de mogelijkheden zijn om in de toekomst intensievere stappen naar ‘scholen voor iedereen’ te zetten. Centraal staat de verkennende dialoog omtrent ‘scholen voor iedereen’, deze nota fungeert daarbij als leidraad. De drie leidinggevende principes (zie verder) zijn richtinggevend en de inhoudelijke input vertrekt vanuit de 7 geschetste thema’s (zie verder). In de aanlooptrajecten krijgt de verworven expertise een prominente plaats.
Katholiek onderwijs zet in op geïntegreerde begeleiding van deze aanlooptrajecten in elke regio en brengt partners samen in delende netwerken. De begeleiding focust zich op het tot stand brengen van een grondige verkenning en dialoog over de eerder geschetste horizon.
Een intensief traject met regie op lokaal niveau.
Vanaf de pioniersfase omarmen we de drie leidinggevende principes:
[1] Arbeid: vooral van toepassing voor secundair onderwijs
Als school doe je dit niet alleen, maar vertrek je vanuit een pioniersnetwerk, een lokaal samenwerkingsverband. ‘Netwerken voor iedereen’ bestaan uit verschillende actoren of partners, afhankelijk van de lokale situatie: scholen gewoon onderwijs, scholen buitengewoon onderwijs, leersteuncentra, CLB en andere (schoolexterne) partners. Deze netwerken kunnen vorm krijgen op lokaal niveau, bestuursniveau, niveau scholengemeenschap en veronderstellen een minimaal aantal partners. Een school kan in die zin dus louter in samenwerking en dus niet op zichzelf evolueren naar ‘een school voor iedereen’.
Deze concrete invulling, de eerste beweging begint wel lokaal, op één plek, met een team dat durft te experimenteren, te leren en opnieuw te proberen. Deze school is geen eiland, maar de echte verandering gebeurt weliswaar op de vloer van één school. Daar waar leerlingen toekomen, waar samen keuzes worden gemaakt, daar waar elke dag opnieuw wordt gebouwd aan inclusief onderwijs.
Er zijn in verschillende contexten verschillende startposities voor het begrip pioniersnetwerken ‘scholen voor iedereen’: specifieke onderwijsbehoeften, handicap, ongekwalificeerde uitstroom, OKAN, niet begeleide minderjarige nieuwkomers, jongeren uit specifieke kansengroepen, kinderen en jongeren die uitdagend gedrag stellen, zieke kinderen, kinderen die geen school hebben of vinden … We hanteren een brede invulling van ‘onderwijs voor iedereen’ met de brede blik op inclusie als horizon én als onderstroom. Uitgangspunt is het recht op onderwijs VOOR IEDEREEN: alle leerlingen die zich aandienen, los van achtergrond, etikettering, context, type … vanuit een diversiteit aan identiteitskenmerken.
Een ‘school voor iedereen’ vraagt om samenwerking tussen alle actoren, duidelijke rolverdeling en een gezamenlijke aanpak. Ook de overheid moet haar fundamentele rol hierin opnemen door structureel en voldoende middelen te voorzien die deze transitie mogelijk maken.
We weerhouden 7 grote thema’s die essentiële factoren zijn in het realiseren van kwaliteitsvol inclusief onderwijs:
Katholiek onderwijs zet in op geïntegreerde, nabije en intensieve begeleiding, bij aanvang zal het gaan om vijf pioniersnetwerken per regio in lokale netwerken, en maakt hiervoor per regio middelen vrij. In een eerste fase zal de ondersteuning eerder inhoudelijk van aard zijn, in de zoektocht naar de eigen positie op het continuüm van inclusie. Naarmate de evolutie vorm krijgt in de richting van de horizon verwachten we dat de nood aan ondersteuning zich eerder op het proces zal concentreren.
We stellen de ondersteuning als volgt schematisch voor:
Katholiek Onderwijs Vlaanderen wil vanuit de hierboven beschreven horizon een fundamentele omslag maken: van een versnipperd systeem naar een toekomstgericht model dat gelijke en optimale leer- en ontwikkelingskansen biedt aan elke leerling. Dit vraagt om een kritische herdenking van hoe we “school maken”. Als netwerkorganisatie bundelen we de krachten met alle spelers in ons netwerk om kwaliteitsvol onderwijs te realiseren voor iedereen: zowel leerlingen als leraren. We willen dus effectief werk maken van ‘scholen voor iedereen’, vanuit een brede visie rond schooluitval.
De vrijheid van onderwijs dient het leerrecht voor elke leerling. Daarvoor is het van cruciaal belang om een appel te doen op de schoolautonomie en de gezamenlijke verantwoordelijkheid in een regio voor de onderwijskansen van leerlingen. Dit is de basis voor een onderbouwde organisatie van door noden-gebaseerde ondersteuning, contextvrije infrastructuurmodellen en voor de zorgvuldige implementatie van curriculum, didactiek en governance.
Zo groeien WIJ SAMEN - vanuit geloof, hoop en liefde - naar een onderwijssysteem waar ELKE leerling kan en mag leren.
Deze dialoognota biedt handvatten om het gesprek op gang te brengen, om in debat te gaan en samen te bespreken hoe we kunnen evolueren naar kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen vanuit een gedragen gezamenlijke verantwoordelijkheid. Een aantal discussiepunten komt vaak terug, en voeden de constructieve dialoog richting de horizon ‘scholen voor iedereen’. Hierbij enkele mogelijke discussiepunten. Deze lijst is zeker niet volledig. Je kan deze ook aanvullen met vragen waarmee je zelf in je eigen schoolpraktijk te maken krijgt.
[1] De Neve, D., Van Mieghem, A., Struyf, E., Bodvin, K., & Vets, S. (2025). Kennishiaten in de brede basiszorg en verhoogde zorg: Een literatuurstudie, vragenlijstonderzoek en Delphi studie. Eindrapport februari 2025. Karel de Grote Hogeschool & Universiteit Antwerpen. https://leerpunt.be/onderzoeken/kennishiaten-brede-basiszorg-verhoogde-zorg
[2] Orhan Agirdag & Jozefien De Leersnyder (29 Aug 2024): Against the odds: predictors of academic success and excellence in majority-minority schools, School Effectiveness and School Improvement, DOI: 10.1080/09243453.2024.2385938.
Transitiemanagement en procesbegeleiding (praktijk - beleid - cultuur)
Via deze link bouwen we samen verder aan wat we leren, de vragen die we hebben, antwoorden die gevonden worden, ervaringen bij het gebruik van deze dialoognota, hindernissen en succeservaringen bij de verschillende trajecten die lopen. Deel en leer hier, zo bouwen we samen -als groot netwerk– aan onze gezamenlijke horizon met oog voor élke leerling.
In juni 2024 stelde de Onafhankelijke Commissie Inclusief Onderwijs haar advies ‘Evolutie naar scholen voor iedereen’[1] voor met een plan om geleidelijk aan te evolueren naar één inclusief onderwijssysteem, waar alle leerlingen toegang hebben tot onderwijs in een school naar keuze. Er werd een tijdspad uitgetekend tot 2040 waarin verschillende acties worden voorgesteld om het einddoel te realiseren.
[1] Evolutie naar scholen voor iedereen. Advies van de onafhankelijke Commissie Inclusief Onderwijs. 2024. https://data-onderwijs.vlaanderen.be/documenten/bestanden/advies-commissie-inclusief-onderwijs.pdf
In september 2024 stelde het Rekenhof haar rapport over de toegang en uitstroom van het buitengewoon onderwijs[1] voor. Het Rekenhof stelde vast dat over de periode van de laatste vier jaar het aantal leerlingen in het buitengewoon onderwijs met 13% gestegen is. Men ziet zowel in het buitengewoon basis- als in het buitengewoon secundair onderwijs een stijging, maar de toename is het grootste in het buitengewoon kleuteronderwijs. Er zijn opvallend meer kleuters met een profiel type 2, verstandelijke beperking. In heel het buitengewoon onderwijs neemt type 9 voor leerlingen met een autismespectrumstoornis erg toe. Meer dan de helft van de leerlingen in buitengewoon onderwijs is kansarm.
[1] Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement. Brussel, september 2024. Buitengewoon onderwijs: toegang en uitstroom. https://www.ccrek.be/sites/default/files/Docs/2024_38_BuitengewoonOnderwijs.pdf
Dit advies en dit rapport triggerde Katholiek Onderwijs Vlaanderen. Vanuit onze christelijke inspiratie, onze waarden -geloof, hoop en liefde- en ons pedagogisch project kiezen we voor een transitie naar één inclusief onderwijssysteem met een heldere horizon in 2040. We stemmen onze visie af met de politieke keuzes die we terugvinden in de nota aan de Vlaamse regering 'visienota stappenplan richting een inclusiever onderwijs' (2025-04-04) en de aangekondigde Staten-Generaal. We kiezen er proactief voor om stappen te zetten richting ‘scholen voor iedereen', vanuit een brede focus.
Het is belangrijk dat we met z’n allen over deze horizon in debat en dialoog gaan en dat we als “grote wij” -alle scholen, gewoon en buitengewoon, leersteuncentra, internaten, hoger onderwijs en volwassenenonderwijs- kiezen voor de principiële horizon: kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen vanuit een gedragen gezamenlijke verantwoordelijkheid.
We kiezen ervoor om de horizon scherp te stellen. We streven naar één inclusief onderwijssysteem tegen 2040. De keuze om de vooropgestelde datum van de commissie Struyf te volgen, is voor Katholiek Onderwijs Vlaanderen ingegeven vanuit drie invalshoeken:
We lezen in de visienota van Minister Demir[1] de betrachting om via een consultatienota in het Vlaams Parlement te streven naar een breed gedragen resolutie met het oog op de evolutie naar een meer inclusief onderwijssysteem tegen 2040. Het is belangrijk om als brede netwerkvereniging onze ambitie hierop te aligneren zodat het duidelijk wordt dat het niet slechts een wens is, maar dat we daadwerkelijk deze weg inslaan om tot verandering, tot een nieuw onderwijssysteem te komen.
[1] Vlaamse Regering. (2025). Visienota: Stappenplan richting een inclusiever onderwijs. https://data-onderwijs.vlaanderen.be/documenten/bestanden/visienota-stappenplan-richting-inclusiever-onderwijs.pdf
‘Derhalve vertrekt de Vlaamse regering10 van een tijdspad tot 2040, met tussentijdse evaluaties door een onafhankelijk orgaan. Dit tijdspad geeft weer hoe wordt toegewerkt naar het einddoel. Er wordt gewerkt in drie fases, over drie legislaturen, om overal in Vlaanderen scholen voor iedereen te realiseren: een opstartfase (2024-2029), een overgangsfase (2029-2034) en een implementatiefase (2034-2039).’
Onderwijs voor alle leerlingen, waarbij we niet meer toelaten dat leerlingen uit de boot vallen, wordt onze gezamenlijke uitdaging en ambitie. Via verschillende startposities stimuleren we scholen om vanuit een eigen ‘burning platform’ deze weg in te slaan. Starten vanuit een urgentie geeft echter geen vrijgeleide om de ambitie enkel daarop te richten. Door scholen en netwerken de tijd te geven om tegen 2040 toe te werken naar een nieuw onderwijssysteem, ontstaat er enerzijds tijd en ruimte om de nodige stappen te zetten inzake prioritering, en blijft anderzijds de urgentie toch duidelijk genoeg om vanuit verschillende startposities tot actie over te gaan.
Het niet bepalen van een eindpunt zou kunnen doen vermoeden dat het een optie is om niet te starten. Een visietekst zoals we eerder opmaakten: “Onderwijs voor alle leerlingen in 2025: de wervende kracht van een droom”[1] zette de ambitie onvoldoende op scherp. Met deze dialoognota willen we onze ambitie kracht bij zetten. We geloven in de horizon, we geloven dat we – vanuit onze opdracht – belangrijke stappen te zetten hebben om niet meer toe te laten dat leerlingen uit de boot vallen. Katholiek Onderwijs Vlaanderen neemt zijn verantwoordelijkheid en zorgt ervoor dat in 2040 het leerrecht van elke leerling gegarandeerd wordt waarbij we samen alles in het werk stellen om geen van onze leden achter te laten, ongeacht wie aan welke snelheid het traject aanvat.
[1] Katholiek Onderwijs Vlaanderen. (z.d.). Onderwijs voor alle leerlingen in 2025: De wervende kracht van een droom. Geraadpleegd op 31 mei 2025, van https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/katholieke-dialoogschool/basisteksten/onderwijs-voor-alle-leerlingen-in-2025
