Een actuele casus biedt veel mogelijkheden om de wisselwerking tussen wetenschappen, technologie, wiskunde en de maatschappij te illustreren of te analyseren en daarbij de link te leggen naar maatschappelijke uitdagingen.

In de eerste en de tweede graad kan je instappen met een korte, toegankelijke bron (bv. Karrewiet, Scientias), verdiepen met een wetenschapsartikel (bv. EOS, New Scientist NL) en kritisch reflecteren aan de hand van een mediawijsheidsopdracht (Mediawijs).

Overzicht van bruikbare bronnen die een geschikte casus kunnen aanreiken.

Je kan op bondige wijze ingaan op een casus binnen het vak Natuurwetenschappen. Rond wisselwerkingen tussen wetenschap, technologie en maatschappij kan er evenwel ook zinvol worden samengewerkt met het vak Nederlands en eventuele technologievakken in de studierichting. De voorbereiding kan grotendeels plaatsvinden tijdens de lessen Nederlands. Op die manier krijgen leerlingen voldoende tijd om teksten te lezen, bronnen te beoordelen, informatie te verwerken en hun bevindingen helder te formuleren. Ook leraren moderne vreemde talen kunnen worden betrokken bij het omgaan met teksten.

• Leerlingen kunnen in groepjes werken rond een actueel thema waarin wetenschap, technologie, milieu en maatschappij met elkaar verbonden zijn. Voorbeelden van mogelijke thema’s zijn (zie ook inspiratietabellen verderop in de tekst): pesticiden, robotmaaiers, biodiversiteit, microplastics, duurzame energie, elektrische wagens, voedselverspilling, genetische manipulatie, fast fashion, watergebruik of invasieve soorten.

• De leerlingen kunnen in kleine groepjes een thema kiezen dat hen interesseert. Elk groepje gaat gedurende een tweetal weken op zoek naar geschikt materiaal. Dat materiaal kan bestaan uit krantenartikels, nieuwsberichten, interviews, infografieken, websites, korte reportages of populairwetenschappelijke teksten.

• Tijdens de lessen Nederlands leren de leerlingen hoe ze met die bronnen kunnen omgaan. Ze besteden aandacht aan begrijpend lezen, moeilijke woordenschat, de hoofdgedachte van een tekst, het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken, feiten en meningen, argumenten en de betrouwbaarheid van bronnen. Ze leren zich vragen stellen zoals: Wie is de auteur? Waar komt de informatie vandaan? Is de bron recent? Worden er cijfers of onderzoeken vermeld? Is de tekst neutraal geschreven of probeert de auteur de lezer te overtuigen?

• Daarna brengen de leerlingen hun gekozen materiaal mee naar de klas. Aan de hand van dat materiaal beantwoorden ze een aantal gerichte vragen. Die vragen helpen hen om de inhoud van de tekst te begrijpen en om ook na te denken over de bredere maatschappelijke betekenis van hun thema.

Mogelijke richtvragen voor de leerlingen:

• Waarover gaat het thema?
  Leg kort uit welk onderwerp jullie gekozen hebben.
• Welke tekst of bron hebben jullie gekozen?
  Vermeld de titel, auteur, datum en bron.
• Waarom is dit thema actueel of maatschappelijk belangrijk?
  Leg uit waarom mensen hierover spreken of waarom dit onderwerp gevolgen heeft voor mens, milieu of samenleving.
• Welke wetenschappelijke of technologische kennis komt aan bod?
  Denk aan begrippen uit biologie, chemie, fysica, aardrijkskunde, wiskunde, milieu, gezondheid of technologie.
• Welke voordelen worden genoemd?
  Welke positieve gevolgen of mogelijkheden biedt die ontwikkeling?
• Welke nadelen, risico’s of problemen worden genoemd?
  Zijn er gevolgen voor het milieu, de gezondheid, dieren, planten, privacy, veiligheid of de samenleving?
• Welke verschillende standpunten bestaan er?
  Wie is voorstander? Wie heeft twijfels of kritiek? Waarom?
• Worden de standpunten onderbouwd met cijfers, tabellen of grafieken?
• Is de bron betrouwbaar?
  Waarom wel of niet? Let op auteur, datum, organisatie, taalgebruik, cijfers en verwijzingen naar onderzoek.
• Wat is jullie eigen mening?
  Formuleer een duidelijk standpunt en ondersteun dat met argumenten uit jullie bronnen.
• Welke vraag blijft voor jullie nog onbeantwoord?
  Wat zouden jullie nog verder willen onderzoeken?

Mogelijk eindproduct

Als eindproduct kunnen de leerlingen hun bevindingen voorstellen aan de klas. Dat kan op verschillende manieren: een korte presentatie, een affiche, een poster, een infografiek, een debat, een klasgesprek; een korte geschreven synthese, een nieuwsbericht of een opiniestuk, een digitale presentatie.

Het is belangrijk dat de leerlingen niet zomaar informatie kopiëren, maar leren om informatie te verwerken, te vergelijken en kritisch te beoordelen. Ze lichten toe waarom hun thema belangrijk is, welke wetenschappelijke kennis ermee verbonden is en welke impact het heeft op de samenleving.

Het ‘control dilemma’ is een belangrijk concept om inzicht te krijgen in de wisselwerking tussen technologie, wetenschap, wiskunde en de maatschappij (Smit en Van Oost, 1999).

Daarbij wordt gefocust op verschillen tussen een sterk ingebedde technologie en een minder ingebedde of recente technologie.

Een sterk ingebedde technologie wordt wijdverspreid gebruikt en is opgenomen in wetten, systemen en routines. Een minder ingebedde of recente technologie is nog nieuw, minder verspreid of nog niet volledig opgenomen in het dagelijks leven en in maatschappelijke structuren.

Hoe meer een technologie ingebed raakt in de maatschappij, hoe moeilijker het wordt om aan bijsturing te doen. Een vroege inschatting van (mogelijke) risico’s en effecten is belangrijk. Daarin spelen wetenschappen en wiskunde een belangrijke rol. Heel wat effecten worden evenwel pas duidelijk na sterke verspreiding van een technologie. In de beginfase van de technologieverspreiding, het beste moment om bij sturen, zijn er vaak veel onzekerheden over mogelijke effecten. Voorbeeld: bij een nieuw gewasbeschermingsmiddel voor de landbouw zijn er nog weinig epidemiologische gegevens over gezondheidseffecten.

Figuur: Smit, W., & Van Oost, E. (1999).

Onderstaande strategieën worden in de samenleving vaak aangewend om beter om te gaan met het control dilemma.

• Vroegtijdige beoordeling van de technologie
  In een vroeg stadium nadenken over mogelijke toepassingen, risico’s, maatschappelijke gevolgen en ethische vragen.
• Voorzichtig handelen: er voor kiezen om iets beperkt of onder voorwaarden in te voeren, extra te testen of opvolging te voorzien.
• Zorgen voor vlot aanpasbare regelgeving die snel kan inspelen op voortschrijdend inzicht over effecten.
• Verantwoorde technologieontwikkeling stimuleren: reflectie en bijsturing tijdens het ontwikkelproces.
• Gebruikers betrekken omdat maatschappelijke effecten vaak pas zichtbaar worden als verschillende perspectieven samen komen.
• Nieuwe technologie eerst toelaten in een veilige testomgeving en waken over de omkeerbaarheid.

Ga op zoek naar een passend artikel. Je kan aansluiting vinden bij een leerplanthema.

Bespreek bij een gegeven krantenkop de volgende kenmerken.
 

• In welke mate is de technologie verspreid en in gebruik (de mate van inbedding)?
• Is de wetenschappelijke kennis van effecten klein of groot?
• Is er discussie over onzekerheid en voorzorg?
• Is er discussie over regulering ondanks de afhankelijkheid van de technologie door gebruikers?

Merk op

• Recente, nog niet sterk ingebedde technologieën roepen vaak vragen op zoals: “Weten we al genoeg over de gevolgen?”
• Sterk ingebedde technologieën roepen vaker vragen op als: “Waarom blijven we dit gebruiken als we de risico’s al beter kennen?”.

Raadpleeg deze inspiratietabel met actua gekoppeld aan leerplanthema’s Natuurwetenschappen in de eerste, de tweede en de derde graad.

De Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG's) zijn 17 doelen die door de Verenigde Naties zijn opgesteld als een mondiaal "draaiboek" voor een betere en duurzamere toekomst tegen 2030. Deze doelen zijn goede voorbeelden van maatschappelijke uitdagingen waarin Wetenschap, Technologie en Wiskunde een belangrijke rol kunnen spelen.

Afbeelding: economische, sociale en ecologische aspecten van SDG’s. Azote for Stockholm Resilience Centre, Stockholm University CC BY-ND 3.

Om wisselwerkingen met de samenleving beter te begrijpen is het zinvol om een aantal typische actoren in de samenleving te onderscheiden.

De volgende actoren in de samenleving kunnen een actieve rol spelen bij wisselwerkingen.
 

• Overheden, hulpdiensten en openbare instellingen
• Private organisaties die specifieke groepen vertegenwoordigen zoals verenigingen, burgerinitiatieven, vakbonden …
• Bedrijven
• Media
• Individuele burgers

Onderstaande overzichtstabel schetst voorbeelden van de mogelijke rol die maatschappelijke actoren kunnen opnemen in het nastreven van SDG’s. Die mogelijke rol wordt geschetst voor verschillende technologieën.

Je kan via een leeractiviteit leerlingen in groep een technologie laten analyseren op haar bijdrage aan de SDG’s. Ze onderzoeken zowel kansen als risico’s, koppelen die aan duurzame ontwikkelingsdoelen en nemen beargumenteerd een standpunt in. Zo leren ze kritisch reflecteren over de maatschappelijke impact van technologie en de rol van maatschappelijke actoren.

Focus binnen klasgroepjes op enkele SDG’s. Kies binnen een groep voor een technologie en verken die verder.

• Wat is de technologie precies?
• Welke voordelen heeft de technologie?
• Aan welke SDG’s draagt ze mogelijk bij?
• Welke nadelen of risico’s zijn er?
• Welke SDG’s kunnen hierdoor onder druk komen?
• Welke rol kunnen of moeten maatschappelijke actoren opnemen bij de technologie om de SDG’s te behalen?
• Is de technologie volgens jullie vooral positief, vooral negatief, of gemengd? Waarom?

Klassikale reflectie met algemene bedenkingen bij wisselwerkingen 

• Kan een technologie tegelijk goed én problematisch zijn?
• Hangt de impact af van hoe mensen ze gebruiken?
• Kan een technologie gewenst gebruik bevorderen of ongewenst gebruik tegengaan?
• Zijn er conflicterende belangen tussen groepen in de samenleving of tussen maatschappelijke actoren?
• Welke actor heeft de grootste verantwoordelijkheid om technologie duurzaam in te zetten, en waarom?
• Is een nieuwe technologie automatisch duurzamer?
• Welke rol spelen kostprijs, grondstoffen, energieverbruik en afval?
• Wie beslist uiteindelijk of een technologie wenselijk is?

Het leerplandoel rond reflecteren over aangereikte toepassingen en processen in het kader van duurzame chemie komt aan bod in alle leerplannen Natuurwetenschappen met doelen chemie voor D- en D/A-finaliteit. Om dat leerplandoel te realiseren kan je toepassingen of processen benaderen vanuit verschillende perspectieven of kijkrichtingen bv. technologisch of innovatief, ecologisch, wetenschappelijk, economisch perspectief of vanuit risicomanagement. Je kan die perspectieven gebruiken om de reflectie van leerlingen te structureren of om te differentiëren in de klas. Op die manier kan je het STEM-doel “De leerlingen analyseren de wisselwerking tussen wetenschappen, technologie, wiskunde en de maatschappij aan de hand van maatschappelijke uitdagingen” mee realiseren. Op de pro-pagina staan tal van inspirerende voorbeelden.

Overheden spelen vaak een cruciale rol om bezorgdheden van de samenleving op te vangen en te vertalen in beleid en acties.

Voorbeelden van acties door actoren om (wetenschappelijke) kennis over nieuwe technologische ontwikkelingen bij de bevolking te verhogen:

• sensibilisering (informatiecampagne, labelen van producten …);
• opleiding geven over technologische ontwikkelingen.

• normeren van het technologieontwerp (bv. veiligheidsnormen, milieunormen, opstellen van richtlijnen…);
• subsidiëring van onderzoek of ontwikkeling;
• opbouw van infrastructuur.

• reguleren van het technologiegebruik en bijbehorende afvalstromen (bv. verplichte recyclage);
• opvolgen van effecten (bv. door metingen);
• instellen van blootstellingsnormen;
• gebruik maken van beheersprincipes bij risico’s (zie onderstaande tabel).