Kenmerkend voor het einde van het jaar zijn de talrijke muzieklijsten waarbij de 100, 1000, soms zelfs 2000 beste nummers aller tijden gekozen worden. Wellicht kennen je leerlingen die, maar weten ze ook dat er zo'n tijdloze lijst van de literatuur bestaat? In deze suggestie dompel je hen onder in de literaire canon, waarbij ze niet alleen leren wat die is, maar ook waarom die net zo waardevol is.
Als instap kan je polsen naar de favoriete muziek van je leerlingen. Wellicht zullen in hun lijsten weinig klassieke componisten opduiken en misschien zeggen de volgende namen uit de woordenwolk hen wel niets. Klassieke muziek blijken ze heel weinig te beluisteren, want het zou saai, oubollig zijn, hoewel het soms meer ons leven beheerst dan we op het eerste gezicht vermoeden…
Je kan de leerlingen via de volgende compilatie enkele klassikers laten horen. Beluisteren ze die aandachtig , dan zullen ze hen ongetwijfeld bekend in de oren klinken en misschien zullen ze die zelfs kunnen verbinden met specifieke herinneringen, zoals de komst van Sinterklaas of hun lievelingsfilm op kerstavond. Bij elk fragment mogen ze noteren aan welke gebeurtenis ze denken en wie dit stuk zou gecomponeerd hebben.
Wanneer je leerlingen eerlijk waren, dan zullen ze daarnet opgemerkt hebben dat ze meer klassiekers kennen dan ze eerst dachten. Op belangrijke momenten uit ons leven duiken dergelijke werken op en zo geraken we er toch mee vertrouwd.
Niet alleen muziek blijkt waardevol, ook bepaalde romans zijn klassiekers. Ze hebben een belangrijke rol in onze geschiedenis gespeeld, waardoor ze keer op keer herdrukt, bewerkt en vertaald worden. Experten buigen zich geregeld over de vraag welke werken zo belangrijk zijn binnen onze literatuurgeschiedenis dat ze een plaats verdienen in de literaire canon.
Literaire canon
Het woord 'canon' (met klemtoon op de eerste lettergreep: de cánon) betekent oorspronkelijk 'richtlijn' of 'maatstaf' en in die zin is het hier bedoeld: de canon gaat over culturele en historische onderwerpen (zie: Canon van Vlaanderen) die we als samenleving belangrijk genoeg vinden om aan nieuwe generaties en nieuwe inwoners mee te geven.
Per twee kunnen je leerlingen in deze lesfase de website van de literaire canon bezoeken, waarna ze enkele relevante vragen of reflectievragen mogen beantwoorden. Zo zou je onder meer de volgende vragen kunnen stellen.
Om de canon vorm te geven gingen de samenstellers uit van een ruime benadering van literatuur, waardoor er geen beperkingen in genre of doelgroep zijn. Je kan je leerlingen ook door de lijst laten scrollen, waarbij ze op zoek gaan naar werken die aan de volgende omschrijvingen voldoen.
Laat je leerlingen ook kort reflecteren op deze lijst. Zo kan je hen vragen wat hen opvalt nadat ze de volledige lijst hebben doorgenomen. Waaruit blijkt dat literatuur in de canon heel ruim wordt opgevat?
Omwille van het dynamische karakter verandert de top 50 van de literaire werken of kortweg de canon om de vijf jaar. In juli van vorig jaar werd de hernieuwde canon, die je leerlingen zonet mochten verkennen, gelanceerd. Met argusogen bekeken kenners, zoals schrijvers, toen de nieuwe lijst en het duurde dan ook niet lang voordat ze hun mening gaven.
Stel dat je leerlingen straks in kleine groepen ook een top van hun favoriete Nederlandstalige werken of muzieknummers mogen samenstellen, dan willen ze natuurlijk een heel evenwichtige, relevante lijst waarbij ze rekening houden met de kritieken die schrijvers op de literaire canon hadden. Ze lezen hiervoor aandachtig de tekst. Als leraar kan je de volgende vragen stellen.
Exit Lucebert, enter Annie M.G. Schmidt: dit is de nieuwe Nederlandstalige literaire canon
De nieuwe canon van de Nederlandstalige literatuur is geland. Die is verjongd en vervrouwelijkt, een tikje politiek correct en bevat veel voer voor discussie.
Om de vijf jaar herinnert de KANTL, de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren, ons aan ons literaire erfgoed met een lijst van vijftig werken die kunnen doorgaan als ‘De Tijdloze van de literatuur’. Let wel, het etiket ‘tijdloos’ biedt geen garantie op het eeuwige literaire leven. Bij elke nieuwe lijst sneuvelen er coryfeeën.
Die moeten plaatsmaken voor nieuwe namen, werk uit de 20ste eeuw dat inhaakt op hedendaagse beslommeringen. De lijst telt ook opvallend meer vrouwen dan voorheen, voor het eerst staat er een (1!) jeugdauteur op – Annie M.G. Schmidt –, en met Frank Martinus Arion is er een eerste auteur van kleur. Netjes volgens de tijdgeest.
Wat we vandaag onvergetelijke literatuur vinden, is niet louter op literaire criteria gebaseerd, maar hangt ook af van de context, en van politieke en ethische overwegingen.
Potentieel controversiële boeken lijken nu geweerd. Gangreen 1 & 2 van Jef Geeraerts is vrouwonvriendelijk, koloniaal-racistisch werk en vinden we niet meer terug. Het voelt volgens schrijver Tom Lanoye aan als het uitwissen van ons duistere verleden.
Schrijfster Gaea Schoeters stipt het grote overwicht aan Nederlandse auteurs aan. Van de tien nieuwe werken uit de 20ste eeuw zijn er maar twee Vlaamse. Ook theater komt er maar bekaaid af, vindt Schoeters. Lanoye merkt cynisch op: “De lijst suggereert dat het laatste toneelwerk van enig belang Het gezin van Paemel is. Alsof er na 1903 geen theater meer geschreven is.”
Te woke? Te Nederlands? Te veel romans? Te weinig jeugdauteurs? De discussie kan losbarsten. Daar kan Lanoye zich helemaal in vinden: “Deze canon wil de lust tot lezen en de discussie over literatuur aanzwengelen.”
Fragmenten uit De Standaard, 2 juli 2025
Tot slot mogen de leerlingen in hun eigen leesverleden graven. Ze zoeken naar een literair werk dat ze heel graag gelezen hebben en dat ze over 25 jaar zien opduiken in de canon. In een korte pitch van maximaal drie minuten stellen ze het werk kort voor en argumenteren ze via de bekende voorwaarden waarom het een plaatsje in de literaire canon van de toekomst verdient.
