Van tellen naar paraat rekenen tot 20

Een kind dat 8 ziet als 5 en 3 hoeft niet meer te tellen. Hoe help je kinderen van de 3de kleuterklas tot het 2de leerjaar op weg? Je leest hoe ze van tellen naar paraat rekenen groeien. Daarnaast vind je lesideeën en signalen om op te letten.

Paraat kennen groeit uit afleiden

sla link op in klembord

Kopieer

Het leerplan plant het paraat kennen in het 1ste leerjaar. Het gaat om de splitsingen tot 10 en de optellingen en aftrekkingen tot 20 (2.1.GL1.20, 2.2.GL1.16). Leerlingen leren ze niet van buiten. Ze leiden ze eerst af en oefenen dat kort en vaak tot het antwoord vanzelf komt. Dat begint al in de kleuterklas met tellen, structuur zien en splitsen.
Dit materiaal gaat over de 3de kleuterklas tot het 2de leerjaar.

Van tellen naar paraat in vier stappen

sla link op in klembord

Kopieer

Elk kind doorloopt deze weg, maar niet elk kind even snel en niet voor elke oefening tegelijk. Hetzelfde kind kan 5 + 5 paraat kennen en bij 8 + 5 nog doortellen.
Je kan geen stap overslaan. Een kind dat nog alles telt kan niet afleiden. Het ziet in 8 geen 5 en 3 en in 5 geen 2 en 3. Daarom is de kleuterklas zo belangrijk. Daar leren kinderen tellen met begrip, structuur zien zonder te tellen en een hoeveelheid splitsen. Dat is precies wat ze in het 1ste leerjaar nodig hebben om af te leiden.
Afleiden is geen omweg, maar de weg. Een kind dat 8 + 5 afleidt via 10 denkt na over getallen. Doe je dat vaak genoeg, dan wordt de tussenstap korter tot het antwoord vanzelf komt. Dan is die optelling paraat. Vergeet het kind ze later, dan kan het ze terugvinden. Een kind dat het rijtje van buiten leerde kan dat niet.

Zo bouwen de doelen op

sla link op in klembord

Kopieer

 3de kleuterklas1ste leerjaar2de leerjaar
TellenResultatief tellen tot 10; door- en terugtellen tot 10 (2.1.GK3.15, GK3.20) Tellen, door- en terugtellen tot 20 (2.1.GL1.14)Tellen met sprongen voor de tafels (2.1.GL2.11)
Structuur zienSubiterren tot 5 (2.1.GK3.18)Getalbeelden tot 10 paraat (2.1.GL1.19); structuur tot 20 gebruiken (GL1.21)Structuur tot 100 gebruiken (2.1.GL2.17)
SplitsenTot 10 met materiaal, verwoorden (2.2.GK3.4)Splitsingen tot 10 paraat (2.1.GL1.20); tot 20 in tiental en eenheden (GL1.23)Splitsingen tot 10 paraat, herhaling (2.1.GL2.16)
RekenenOptellen en aftrekken in context met materiaal (2.2.GK3.2)Brug over 10 door de tweede term te splitsen (2.2.GL1.21)De tweede term splitsen tot 100 (2.2.GL2.32); naar analogie met optellingen en aftrekkingen tot 10 (GL2.39)
Paraat Optellingen en aftrekkingen tot 20 (2.2.GL1.16)Optellingen en aftrekkingen tot 20 inzetten tot 100 (2.2.GL2.28); tafels paraat (GL2.25–26)

In het 1ste leerjaar maken de leerlingen de splitsingen paraat. Ze bouwen daarvoor verder op het splitsen met materiaal in de 3de kleuterklas. Mist een leerling die stap, dan kan het helpen om die eerst in te halen.

Vijf dingen die je in de klas kunt doen

sla link op in klembord

Kopieer

1 Na het tellen vragen: "Hoeveel zijn er?"
Een kleuter telt vijf auto's. Hij wijst ze één voor één aan en zegt: "Één, twee, drie, vier, vijf." Vraag je daarna "Hoeveel auto's zijn er?", dan begint hij opnieuw te tellen. Hij heeft nog niet door dat het laatste telwoord zegt hoeveel auto's er zijn. Het kan helpen om het antwoord te herhalen en de groep met je hand te omcirkelen: "Vijf. Er zijn vijf auto's."
Waarom: zonder dat inzicht is tellen een rijtje woorden en kan een kind niet doortellen.

2 Hoeveelheden kort tonen en vragen: "Hoe zag je dat?"
Je kunt bijvoorbeeld kort een rekenrek tonen met vijf rode en drie witte kralen. Een kind dat zegt "vijf en drie" ziet structuur. Afwisselende beelden helpen: vingers, dobbelsteen, eierdoos, vijf- en tienstructuur.
Waarom: wie 8 ziet als 5 en 3 hoeft niet te tellen en heeft de splitsing al in handen. Kleuters die gestructureerde beelden vlot herkennen rekenen in het 1ste leerjaar beter.
 
3 Splitsen in een verhaal, niet alleen in een huisje
"Er wonen zeven muizen in het huis. Ik zie er vier. Hoeveel zitten er binnen?" In het 1ste leerjaar kun je de hele familie erbij noteren: 7 = 4 + 3, 4 + 3 = 7, 7 − 4 = 3, 7 − 3 = 4.
Waarom: een kind dat 7 = 4 + 3 begrijpt kan er meteen ook de aftrekkingen uit afleiden.
 
4 Afleiden uit wat het kind al kent
Kent een kind 7 + 7 = 14, dan is 7 + 8 één meer. Kent het de splitsingen van 10, dan is 8 + 5 eerst naar 10 en dan de rest. Je kunt ook laten vergelijken: "Welke manier vind jij hier handiger?"
Waarom: leerlingen eerste leerjaar die een optelling halverwege het jaar afleidden, kenden ze op het einde vaker paraat (Gaidoschik, 2012).
 
5 Elke dag kort oefenen, gemengd en zonder tijdsdruk
Vijf à tien minuten per dag kan volstaan. Je mengt daarbij nieuwe oefeningen door de oude. Wie het antwoord niet weet kan terugvallen op de afleiding in plaats van te gokken.
Waarom: geheugen groeit door vaak en verspreid op te halen, niet door één keer veel te oefenen.

Wat is er mogelijk anders dan vroeger en waarom?

sla link op in klembord

Kopieer

Vier gewoontes die veel klassen kennen, maar die het leerplan bewust anders aanpakt.
 
Vingers: niet verbieden, wel anders gebruiken
Vroeger klonk vaak "niet op je vingers tellen". Maar vingers zijn een model met een ingebouwde vijfstructuur: een volle hand en drie vingers is 8. Het probleem is niet de vingers, maar het één voor één tellen. Kinderen kunnen leren een getal in één beweging te tonen. Kleuters die dat leerden gingen bij optellen van 37 % naar 77 % juist (Poletti e.a., 2025). Wie de vingers te vroeg afneemt laat een kind achter zonder model.
 
Rijtjes opzeggen: afleiden werkt beter
Wie splitsingen of optellingen opzegt als een rijtje leert de volgorde van het rijtje. Zoekt een kind daarna 7 + 8, dan begint het vooraan. Het leerplan kiest daarom duidelijk: feitelijke kennis bereik je niet door te memoriseren, maar door te automatiseren.
 
Beide termen splitsen: alleen de tweede splitsen werkt beter
Bij de sok-methode splits je beide termen: 38 + 25 = 30 + 20 + 8 + 5. Het leerplan kiest een andere standaardprocedure (in de didactiek vaak 'rijgen' genoemd): de eerste term blijft heel en je splitst alleen de tweede term. In het 1ste leerjaar is dat de brug over 10: 8 + 5 = 8 + 2 + 3 = 10 + 3 = 13. Zo is elke tussenstap een correcte gelijkheid en werkt de aanpak later ook bij aftrekken en grotere getallen. Splitsbeentjes onder de tweede term mogen als denkhulp, maar horen niet in de rij met gelijkheidstekens.

Tempotoetsen: eerst juist, dan pas vlot
Paraat betekent dat het antwoord meteen uit het geheugen komt. Het leerplan legt daar geen tijdslimiet op en wil tijdsmetingen en wedstrijdjes om ter eerst niet aanmoedigen. Een kind dat nog afleidt en onder tijdsdruk staat, gaat gokken. Vlotheid oefenen mag, maar pas als het al juist rekent.

Drie lesideeën om mee te starten

sla link op in klembord

Kopieer

Deze drie korte fragmenten zijn voorbeelden, geen voorgeschreven lessen.
 
3de kleuterklas – Hoeveel sterren zitten er achter de wolk?
Doelen: 2.1.GK3.15 (resultatief tellen), 2.1.GK3.8 (getal als aantal) [I]

  • Leg vijf sterren neer en tel hardop met aanwijzen: "Eén, twee, drie, vier, vijf. Er zijn vijf sterren." Omcirkel de groep met je hand.
  • Een kind telt zelf. Schuif dan een wolk voor de sterren: "Hoeveel sterren zitten er achter de wolk?"
  • Lukt het niet, doe het opnieuw voor: "… vijf. Dus ik moet vijf onthouden."
De sterren zijn weg, dus het kind moet het laatste telwoord onthouden. Daar gaat het om.
(naar Cornelis e.a., 2024)
 
3de kleuterklas en 1ste leerjaar – De eierdoos
Doelen: 2.1.GK3.18 (subiteren), 2.2.GK3.4 (splitsen met materiaal); in het 1ste leerjaar 2.1.GL1.20 (splitsingen paraat), 2.2.GL1.15 (inverse) [I]
  • Toon kort een eierdoos met drie eitjes boven en twee onder. "Hoeveel zag je? Hoe wist je dat?"
  • Toon vijf eitjes anders verdeeld: vier en één. "Ook vijf? Hoe weet je dat?"
  • Leg een doek over een deel: "Er zijn er vijf. Ik zie er drie. Hoeveel zijn er verstopt?"
  • In het 1ste leerjaar kan het met grotere aantallen tot 10. Je kunt erna noteren: 6 = 4 + 2 en 6 − 4 = 2.
1ste leerjaar – De brug over 10
Doelen: 2.2.GL1.21 (brug over 10 door de tweede term te splitsen), 2.1.GL1.18 (getallenas)
  • Haal de splitsingen van 10 kort op: 8 en 2, 7 en 3.
  • Leg 8 + 5 met twee tienstructuren. Vul de eerste vol (8 + 2) en leg de rest (3) in de tweede.
  • Teken dezelfde optelling als sprongen op de getallenlijn: 8 → 10 → 13.
  • Noteer: 8 + 5 = 8 + 2 + 3 = 10 + 3 = 13. Zeg het samen: "Eerst naar tien, dan de rest."
  • Vergelijk: "Bij 7 + 8 kan je ook het dubbel gebruiken: 7 + 7 + 1. Wat vind jij handiger?"

Zo zie je wat een kind nog mist

sla link op in klembord

Kopieer

Het helpt om te kijken hoe een kind rekent, niet alleen of het juist is. Een geteld antwoord is nog niet paraat.

Wat je zietWat er ontbreektWat kan helpen
Telt opnieuw bij "Hoeveel zijn er?"Weten dat het laatste telwoord het aantal isVerstopspelletjes; het aantal herhalen met een omcirkelend gebaar
Telt een dobbelsteenbeeld van viijf één voor één Structuur zienKort tonen, beelden afwisselen, "hoe zag je dat?"
Telt bij 8 + 5 vanaf 1 of telt door vanaf 8AfleidenTerug naar vingerbeelden en splitsingen van 10; de brug over 10 en dubbels
Kent 7 + 8 maar niet 15 - 8Het verband tussen optellen en aftrekkenOptellingen en aftrekkingen in families aanbieden
Schrijft 8 + 5 = 10 = 13Het gelijkhheidsteken als "is evenveel als"Gelijkheden laten beoordelen: waar of niet waar?
Antwoordt snel maar vaak foutEen strategie om op terug te vallenMinder tempo, terug naar het afleiden

Tellen en hoeveelheden vergelijken zijn doelen in de 3de kleuterklas (2.1.GK3.15, GK3.16). Bij vergelijken gaat het om de vraag: waar zijn er meer, minder of evenveel? Zo zie je nog voor het 1ste leerjaar welk kind extra oefenkansen nodig heeft.

Wil je verder lezen?

sla link op in klembord

Kopieer

In de tekst aangehaald:
 
  • Gaidoschik, M. (2012). First-graders' development of calculation strategies: How deriving facts helps automatize facts. Journal für Mathematik-Didaktik, 33(2), 287–315. https://doi.org/10.1007/s13138-012-0038-6
  • Poletti, C., Krenger, M., Létang, M., Hennequin, B. & Thevenot, C. (2024). Finger counting training enhances addition performance in kindergarteners. Child Development. https://doi.org/10.1111/cdev.14146

×
Kijkt als...
Niveau
Regio
Kan ik je helpen?