In dit ondersteunend materiaal geven we je meer uitleg over bouwsteen vorm samen met enkele voorbeelden.
Vorm is de begrenzing van een figuur, het is de omtrek of de contour. Dit kan zowel tweedimensionaal zijn (bijvoorbeeld een tekening op papier) als driedimensionaal (zoals een standbeeld in de ruimte). Door de vorm kun je een figuur of een object onderscheiden van de achtergrond.
Elk beeld is opgebouwd uit vormen. De meest eenvoudige basisvormen zijn de cirkel, het vierkant, de rechthoek, de driehoek, de piramide, de balk, de bol en de kubus. Ook een eivorm is een basisvorm.
Bij driedimensionale beelden zijn de vormen niet alleen zichtbaar, maar in de fysieke wereld ook tastbaar, je kan rond het beeld lopen. Denk aan een beeldhouwwerk; bij een optische 3D-film zijn de vormen uiteraard alleen zichtbaar, je kan de figuren enkel ruimtelijk ervaren. Bij tweedimensionale beelden wordt de vorm zichtbaar door vlakken en omtreklijnen. Met zo’n omtreklijn (of contourlijn) teken je letterlijk de grens van de vorm, waardoor de figuur ‘loskomt’ van de achtergrond. Bouwsteen vorm en lijn liggen dan ook dicht bij mekaar.
Al deze basisvormen worden onderverdeeld in verschillende soorten vormen. In kunst kijken we vooral naar hoe een vorm eruitziet en welk gevoel het geeft.
Geometrische vormen zijn wiskundige of basisvormen die je met een liniaal en passer kunt maken.
Organische vormen zijn vormen die afgeleid zijn van plantaardige, dierlijke of menselijke vormen.
Organische vormen zijn vaak rond, vloeiend en grillig. Ze zijn, in tegenstelling tot geometrische vormen, moeilijk nauwkeurig te meten.
Symmetrische vormen zijn vormen waarvan de helften (bijna) elkaars spiegelbeeld zijn. Symmetrie komt veel voor in de natuur, architectuur en kunst.
De restvorm is de ruimte die overblijft rondom een getekende of gemaakte vorm. Vorm en restvorm horen onlosmakelijk bij elkaar. Wanneer je een vorm wegneemt, blijft de restvorm over. De ruimte rondom een vorm is dus niet zomaar leeg: de restvorm kan ook bewust als vorm worden ontworpen of waargenomen.
Je ziet hier een vorm (een vork).
De restvorm (zwart) is bijpassend vormgegeven in de vorm van wijnflessen.
De Belgische kunstenaar Kristof Van Gestel, werkt onder andere met vormen en restvormen en maakte er fantasiefiguren van.
Een gestileerde vorm is een vorm die is vereenvoudigd tot de belangrijkste kenmerken. Alle overbodige details zijn weggelaten. De vorm is nog steeds herkenbaar.
Een abstracte vorm is een vorm waarin je weinig of nauwelijks iets herkent uit de werkelijkheid. Ze kan wel verwijzen naar een bepaalde beweging, ritme of een idee, zonder dat je een concreet voorwerp of figuur kunt herkennen. Een abstracte vorm laat ruimte voor de verbeelding, het prikkelt de fantasie waardoor iedere kijker er een eigen verhaal of een beeld kan in herkennen.
Een figuratieve vorm is een vorm met een herkenbare voorstelling. Je kunt direct dingen benoemen die je uit de echte wereld kent (mens, boom, huis, kip …) Het is het tegenovergestelde van abstract.
Open vorm: een vorm met openingen, of een vorm die transparant is. Je kunt de binnenruimte gedeeltelijk of helemaal zien en er doorheen kijken. Onderstaand kunstwerk van Henri Moore is hier een voorbeeld van.
Gesloten vorm: een vorm die massief, compact en dicht is. Je kunt de binnenruimte van de vorm niet zien. 'De Venus van Willendorf' (25 000 jaar oud) is een voorbeeld van een gesloten vorm.
Een samengestelde vorm is een vorm die is opgebouwd uit meerdere losse vormen. Een huis is hier een goed voorbeeld van: het bestaat uit afzonderlijke vormen die worden samengebracht en zo een nieuwe vorm vormen.
Vormen kun je nauwkeurig beschrijven aan de hand van uiterlijke kenmerken. Deze kenmerken helpen leerlingen om beter te kijken, te verwoorden en bewuste keuzes te maken tijdens het creëren.
Een vormcontrast ontstaat wanneer verschillende vormsoorten of vormkenmerken vlak naast elkaar worden geplaatst. Door dit contrast vallen de eigenschappen van vormen sterker op. Kunstenaars gebruiken dit bewust om een beeld spannender, krachtiger of duidelijker te maken.
Veelvoorkomende vormcontrasten zijn:
In dit werk van Kandinsky zie je allerlei vormen en vormcontrasten.
De gevoelswaarde van een vorm geeft aan welk gevoel of welke sfeer een vorm oproept. Hoewel dit deels subjectief is, reageren we vaak hetzelfde op bepaalde basisstructuren:
Denk maar aan de films van Disney of Pixar… de slechterik is vaak opgebouwd uit spitse hoekige vormen, terwijl de ‘helden’ vaak rond van vorm zijn.
Hier is een lijst van kunstenaars waarbij de focus ligt op vorm:
Bouwsteen vorm leer je niet alleen door vormen te herkennen en te benoemen of de verschillende soorten en kenmerken van vormen te leren kennen. Kinderen begrijpen vorm pas echt wanneer ze vormen kunnen ervaren, onderzoeken en zelf vormgeven.
Daarom zijn kennis, techniek en vaardigheid onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wanneer leerlingen vormen zoeken, tekenen, schilderen, knippen, scheuren, plooien, boetseren, bouwen of construeren, ontdekken ze hoe vormen ontstaan, hoe ze kunnen worden weergegeven of opgebouwd en hoe kunstenaars hiermee spelen om hun werk vorm te geven.
Vorm komt ook aan bod in wiskunde. Daar leren leerlingen vormen herkennen, benoemen, beschrijven en onderzoeken vanuit hun meetkundige eigenschappen. In muzische vorming ligt de focus anders: leerlingen onderzoeken wat vormen kunnen uitdrukken, hoe ze beelden mee opbouwen en hoe ze vormen bewust kunnen inzetten in hun eigen creaties.
De coherentie zit in het herkennen, benoemen en onderzoeken van vormen, maar de focus verschilt. Wiskunde helpt leerlingen vormen als meetkundige begrippen te begrijpen; muzische vorming laat hen vorm als beeldende bouwsteen ervaren, onderzoeken en doelgericht gebruiken om beelden op te bouwen en betekenis over te brengen.
Voor leerlingen met een jonge ontwikkelleeftijd (0-2,5j.) ligt de focus vooral op het kennismaken en zintuiglijk ervaren van verschillende vormen door te kijken, tasten, manipuleren en vergelijken binnen betekenisvolle activiteiten. De leraar biedt vormen aan in materialen, spel en beeldende activiteiten. Coherenties en doelen die hieraan voorafgaan vind je terug bij de discipline: Lichamelijke opvoeding en motoriek:
Wat leren leerlingen 2,5-7j. rond bouwsteen vorm? Welke technieken en vaardigheden kan je inzetten?
Gaandeweg leren de leerlingen bouwsteen vorm gericht in hun beeldend werkte gebruiken. Dit omvat het toepassen van verschillende soorten vormen en vormkenmerken, het verkennen van vormcontrasten en het bewust inzetten van de gevoels- en symboolwaarde van vormen om betekenis en expressie te versterken in hun beeldende creaties. Ze doen dit via verschillende vaardigheden/technieken en met verschillende vormgevingsmiddelen.













