Bouwsteen vorm

In dit ondersteunend materiaal geven we je meer uitleg over bouwsteen vorm samen met enkele voorbeelden.

Waarover gaat het?

sla link op in klembord

Kopieer

  • Wat is vorm?
  • Soorten vormen
  • Vormkenmerken: spits, hoekig lang, dun groot, klein
  • Vormcontrasten: groot/klein, rond/hoekig/ organisch/geometrisch, abstract/figuratief, 2D/3D, strak/grillig,….
  • Gevoelswaarde van een vorm
  • Vorm en kunst
  • Vorm in de klas

Wat is vorm?

sla link op in klembord

Kopieer

Vorm is de begrenzing van een figuur, het is de omtrek of de contour. Dit kan zowel tweedimensionaal zijn (bijvoorbeeld een tekening op papier) als driedimensionaal (zoals een standbeeld in de ruimte). Door de vorm kun je een figuur of een object onderscheiden van de achtergrond. 

Elk beeld is opgebouwd uit vormen. De meest eenvoudige basisvormen zijn de cirkel, het vierkant, de rechthoek, de driehoek, de piramide, de balk, de bol en de kubus. Ook een eivorm is een basisvorm.

Bij driedimensionale beelden zijn de vormen niet alleen zichtbaar, maar in de fysieke wereld ook tastbaar, je kan rond het beeld lopen. Denk aan een beeldhouwwerk; bij een optische 3D-film zijn de vormen uiteraard alleen zichtbaar, je kan de figuren enkel ruimtelijk ervaren. Bij tweedimensionale beelden wordt de vorm zichtbaar door vlakken en omtreklijnen. Met zo’n omtreklijn (of contourlijn) teken je letterlijk de grens van de vorm, waardoor de figuur ‘loskomt’ van de achtergrond. Bouwsteen vorm en lijn liggen dan ook dicht bij mekaar. 

Al deze basisvormen worden onderverdeeld in verschillende soorten vormen. In kunst kijken we vooral naar hoe een vorm eruitziet en welk gevoel het geeft.

Soorten vormen

sla link op in klembord

Kopieer

Geometrische vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Geometrische vormen zijn wiskundige of basisvormen die je met een liniaal en passer kunt maken.

Organische vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Organische vormen zijn vormen die afgeleid zijn van plantaardige, dierlijke of menselijke vormen.
Organische vormen zijn vaak rond, vloeiend en grillig. Ze zijn, in tegenstelling tot geometrische vormen, moeilijk nauwkeurig te meten.

Symmetrische vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Symmetrische vormen zijn vormen waarvan de helften (bijna) elkaars spiegelbeeld zijn. Symmetrie komt veel voor in de natuur, architectuur en kunst.

Restvorm

sla link op in klembord

Kopieer

De restvorm is de ruimte die overblijft rondom een getekende of gemaakte vorm. Vorm en restvorm horen onlosmakelijk bij elkaar. Wanneer je een vorm wegneemt, blijft de restvorm over. De ruimte rondom een vorm is dus niet zomaar leeg: de restvorm kan ook bewust als vorm worden ontworpen of waargenomen.

Je ziet hier een vorm (een vork).
De restvorm (zwart) is bijpassend vormgegeven in de vorm van wijnflessen.

De Belgische kunstenaar Kristof Van Gestel, werkt onder andere met vormen en restvormen en maakte er fantasiefiguren van.

Gestileerde vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Een gestileerde vorm is een vorm die is vereenvoudigd tot de belangrijkste kenmerken. Alle overbodige details zijn weggelaten. De vorm is nog steeds herkenbaar.

Abstracte (non-figuratieve) vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Een abstracte vorm is een vorm waarin je weinig of nauwelijks iets herkent uit de werkelijkheid. Ze kan wel verwijzen naar een bepaalde beweging, ritme of een idee, zonder dat je een concreet voorwerp of figuur kunt herkennen. Een abstracte vorm laat ruimte voor de verbeelding, het prikkelt de fantasie waardoor iedere kijker er een eigen verhaal of een beeld kan in herkennen.

Figuratieve vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Een figuratieve vorm is een vorm met een herkenbare voorstelling. Je kunt direct dingen benoemen die je uit de echte wereld kent (mens, boom, huis, kip …) Het is het tegenovergestelde van abstract.

Open en gesloten vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Open vorm: een vorm met openingen, of een vorm die transparant is. Je kunt de binnenruimte gedeeltelijk of helemaal zien en er doorheen kijken. Onderstaand kunstwerk van Henri Moore is hier een voorbeeld van.
 
Gesloten vorm: een vorm die massief, compact en dicht is. Je kunt de binnenruimte van de vorm niet zien. 'De Venus van Willendorf' (25 000 jaar oud) is een voorbeeld van een gesloten vorm.

Samengestelde vorm

sla link op in klembord

Kopieer

Een samengestelde vorm is een vorm die is opgebouwd uit meerdere losse vormen. Een huis is hier een goed voorbeeld van: het bestaat uit afzonderlijke vormen die worden samengebracht en zo een nieuwe vorm vormen.

Vormkenmerken

sla link op in klembord

Kopieer

Vormen kun je nauwkeurig beschrijven aan de hand van uiterlijke kenmerken. Deze kenmerken helpen leerlingen om beter te kijken, te verwoorden en bewuste keuzes te maken tijdens het creëren.

  • spits – rond – hoekig
  • lang – kort
  • dun – dik
  • groot – klein
  • duidelijk – vaag
  • strak – grillig
  • ...

Vormcontrasten

sla link op in klembord

Kopieer

Een vormcontrast ontstaat wanneer verschillende vormsoorten of vormkenmerken vlak naast elkaar worden geplaatst. Door dit contrast vallen de eigenschappen van vormen sterker op. Kunstenaars gebruiken dit bewust om een beeld spannender, krachtiger of duidelijker te maken.

Veelvoorkomende vormcontrasten zijn:

  • rond ↔ hoekig
  • geometrisch ↔ organisch
  • symmetrisch ↔ asymmetrisch
  • plat ↔ ruimtelijk
  • grillig ↔ strak
  • duidelijk ↔ vaag
  • groot ↔ klein
  • ...

In dit werk van Kandinsky zie je allerlei vormen en vormcontrasten.

De gevoelswaarde van een vorm

sla link op in klembord

Kopieer

De gevoelswaarde van een vorm geeft aan welk gevoel of welke sfeer een vorm oproept. Hoewel dit deels subjectief is, reageren we vaak hetzelfde op bepaalde basisstructuren: 

  • ronde, vloeiende vormen: roepen vaak een vriendelijk, zacht, lief of rustig gevoel op      
  • puntige, hoekige en scherpe vormen: geven een beeld juist een stoer, krachtig, boos of gevaarlijk gevoel
Denk maar aan de films van Disney of Pixar… de slechterik is vaak opgebouwd uit spitse hoekige vormen, terwijl de ‘helden’ vaak rond van vorm zijn.

Vorm en kunst

sla link op in klembord

Kopieer

Hier is een lijst van kunstenaars waarbij de focus ligt op vorm:

  • Constantin Brâncuși zocht in de beeldhouwkunst naar de absolute, minimalistische oervorm en herleidde het hoofd vaak tot een gesloten eivorm.
  • Henry Moore doorbrak de menselijke figuur in zijn sculpturen met gaten en holtes, waarmee hij de ultieme organische open vorm introduceerde.
  • Alexander Calder vond de mobile uit en combineert in zijn open, bewegende metaalstructuren.
  • Alberto Giacometti reduceerde de menselijke gestalte in zijn fragiele, bronzen sculpturen tot een extreem langgerekte, dunne lijn.
  • Jean Arp (Hans Arp) maakte vloeiende sculpturen zonder scherpe hoeken die organisch lijken te zijn gegroeid als gladde kiezels.
  • Anish Kapoor vervormt en bespeelt de omringende ruimte met monumentale, perfect vloeiende massieve en soms spiegelende objecten.
  • Barbara Hepworth doorprikte als pionier haar abstracte, modernistische sculpturen met gaten om een open verbinding met de natuur te maken.
  • Wassily Kandinsky bewees met zijn abstracte schilderijen dat geometrische basisvormen, zoals scherpe gele driehoeken en kalme blauwe cirkels, directe emoties oproepen.
  • Henri Matisse knipte in zijn latere jaren met zijn papiers découpés iconische, vloeiende en organische restvormen rechtstreeks uit felgekleurd papier.
  • M.C. Escher verbond wiskundige wetmatigheden met grafische kunst door onmogelijke figuren en patronen te tekenen waarin vormen naadloos in elkaar overlopen.
  • Joan Miró bevolkte zijn surrealistische schilderijen met een uniek universum van speelse en lineaire vormen die de verbeelding prikkelen.
  • Keith Haring vertrouwde volledig op de kracht van de dikke, ritmische contourlijn om direct herkenbare, energieke mens- en diervormen neer te zetten.
  • Malika Favre hanteert een extreem minimalistische illustratiestijl waarin ze met een minimum aan strakke 2D-vormen en harde schaduwen een krachtig beeld opbouwt.
  • Christoph Niemann activeert de fantasie van de kijker door alledaagse voorwerpen met simpele inktlijnen te transformeren tot een compleet nieuwe visuele vorm.
  • Sandy Skoglund bouwt kamervullende installaties waarin ze één handgemaakte vorm obsessief herhaalt en via een monochrome kleur hard laat contrasteren met menselijke modellen.
  • De Eiffeltoren (Gustave Eiffel) is het ultieme architectonische concept van een open, samengestelde vorm.
  • Victor Horta introduceerde de (a)symmetrische en plantaardige vormen in de Art Nouveau en transformeerde zwaar industrieel gietijzer tot een visueel lichte, open vorm.
  • Zaha Hadid ontwierp futuristische gebouwen zonder rechte hoeken, gekenmerkt door golvende, vloeibare en dynamische vormen die lijken te bewegen.
  • Santiago Calatrava ontwerpt open, futuristische stations en bruggen die direct zijn geïnspireerd op de organische vormen van vogelvleugels en menselijke skeletten.
  • Le Corbusier ontwierp functionalistische gebouwen die strikt zijn opgebouwd uit strakke, geometrische en kubistische basisvormen.
  • Issey Miyake veranderde kleding in dynamische, driedimensionale vormen door middel van zijn innovatieve, architectonische plooitechnieken.
  • Rei Kawakubo (Comme des Garçons) breekt met de natuurlijke menselijke anatomie door kleding te voorzien van asymmetrische bulten en abstracte, volumineuze vormen.
  • Tim Burton hanteert een expressionistische filmstijl waarin personages, kostuums en decors direct herkenbaar zijn aan hun spitse, hoekige en gotische contouren.
  • Hayao Miyazaki (Studio Ghibli) zet in zijn animatiefilms volop in op zachte, organische vormen om wezens een vriendelijk en fantasierijk karakter te geven.
  • ...

Vorm in de klas

sla link op in klembord

Kopieer

Bouwsteen vorm leer je niet alleen door vormen te herkennen en te benoemen of de verschillende soorten en kenmerken van vormen te leren kennen. Kinderen begrijpen vorm pas echt wanneer ze vormen kunnen ervaren, onderzoeken en zelf vormgeven.

Daarom zijn kennis, techniek en vaardigheid onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wanneer leerlingen vormen zoeken, tekenen, schilderen, knippen, scheuren, plooien, boetseren, bouwen of construeren, ontdekken ze hoe vormen ontstaan, hoe ze kunnen worden weergegeven of opgebouwd en hoe kunstenaars hiermee spelen om hun werk vorm te geven.

Vorm komt ook aan bod in wiskunde. Daar leren leerlingen vormen herkennen, benoemen, beschrijven en onderzoeken vanuit hun meetkundige eigenschappen. In muzische vorming ligt de focus anders: leerlingen onderzoeken wat vormen kunnen uitdrukken, hoe ze beelden mee opbouwen en hoe ze vormen bewust kunnen inzetten in hun eigen creaties.
 
De coherentie zit in het herkennen, benoemen en onderzoeken van vormen, maar de focus verschilt. Wiskunde helpt leerlingen vormen als meetkundige begrippen te begrijpen; muzische vorming laat hen vorm als beeldende bouwsteen ervaren, onderzoeken en doelgericht gebruiken om beelden op te bouwen en betekenis over te brengen.

Jonge kinderen (0-7j)

sla link op in klembord

Kopieer

Voor leerlingen met een jonge ontwikkelleeftijd (0-2,5j.) ligt de focus vooral op het kennismaken en zintuiglijk ervaren van verschillende vormen door te kijken, tasten, manipuleren en vergelijken binnen betekenisvolle activiteiten. De leraar biedt vormen aan in materialen, spel en beeldende activiteiten. Coherenties en doelen die hieraan voorafgaan vind je terug bij de discipline: Lichamelijke opvoeding en motoriek: 

  • zintuiglijke competenties-waarneming-zien en tasten
  • kleinmotorische vaardigheden vb.F2 De leerling kan een voorwerp grijpen, vasthouden en loslaten met toenemende controle.
Wat leren leerlingen 2,5-7j. rond bouwsteen vorm? Welke technieken en vaardigheden kan je inzetten?
 
  • stempelen met verschillende vormen en vullen zo hun blad
  • drukken vormen in klei (met vormpjes, dopjes, koekjesvormen ...) en ontdekken welke afdrukken ontstaan. 
  • bouwen van een blokkentoren, stapelen, construeren
  • tekenen of schilderen van betekenisvolle vormen
  • vormen scheuren, knippen, kleien ...

Oudere leerlingen (7-12j)

sla link op in klembord

Kopieer

Gaandeweg leren de leerlingen bouwsteen vorm gericht in hun beeldend werkte gebruiken. Dit omvat het toepassen van verschillende soorten vormen en vormkenmerken, het verkennen van vormcontrasten en het bewust inzetten van de gevoels- en symboolwaarde van vormen om betekenis en expressie te versterken in hun beeldende creaties. Ze doen dit via verschillende vaardigheden/technieken en met verschillende vormgevingsmiddelen.

Vaardigheden en vormgevingsmiddelen

sla link op in klembord

Kopieer

×
Kijkt als...
Niveau
Regio
Kan ik je helpen?