Deze fiche geeft inhoudelijke duiding rond de verschillende aspecten van kleur, hoe kleur ingezet wordt in de kunst en wat dit kan betekenen in de klas.
Binnen het domein beeld wordt verwacht dat leerlingen bouwsteen kleur kennen (L6). Dit betekent dat ze de kleuren kunnen onderscheiden, benoemen, gebruiken, weergeven, weten wat de functies zijn van kleur en op welke manier een kunstenaar kleur inzet.
Rood, geel en blauw zijn primaire kleuren. Deze kun je niet verkrijgen door menging, het zijn zuivere kleuren.
Oranje, groen en paars zijn secundaire kleuren. Deze kleuren verkrijg je wanneer je twee primaire kleuren mengt. Enkel door het mengen van primair geel, magentarood en cyaanblauw, krijg je zuivere secundaire kleuren. Het betreft hier mengen met materie (verf). Je kan ook mengen met licht, bekijk hiervoor de leerroute rond bouwsteen licht.
Tertiaire kleuren ontstaan door het mengen van een primaire kleur met een naastliggende secundaire kleur op de kleurencirkel van Johannes Itten of door drie primaire kleuren mengen. Tertiaire kleuren zijn vaak bruinachtig.
Een tint is een zuivere kleur vb. citroengeel, oranjegeel, zonnegeel,... er bestaan oneindig veel tinten!
Een toon ontstaat door een kleur te mengen met wit, zwart of grijs. Op deze manier maak je een kleur minder helder of levendig. De kleurtoon beïnvloedt de kleurhelderheid, het geeft de mate van lichtheid of donkerheid aan. (toonwaarde)
Kleurnuance is een subtiel verschil in kleur binnen eenzelfde kleurgebied. Je krijgt kleurnuances door bijvoorbeeld verschillende tinten van een kleur te gebruiken of een kleur licht te wijzigen door te mengen.
Vincent Van Gogh gebruikt verschillende gele en okertinten naast elkaar. Die subtiele verschillen in geel zorgen voor kleurnuances en geven de bloemen volume en levendigheid.
Zwart en wit worden in de kleurtheorie niet als kleuren beschouwd.
Grijs ontstaat door zwart en wit te mengen. Door de verhouding te variëren ontstaan verschillende grijswaarden, van licht- tot donkergrijs. Grijs kent oneindig veel waarden, van licht tot donker. Ook met (grafiet)potlood of houtskool kun je verschillende grijswaarden creëren.
Grijs kent oneindig veel waarden, van licht tot donker.
Ook met potlood kun je verschillende grijswaarden creëren.
Door een kleur aan grijs toe te voegen, krijgt het grijs meer kleur en diepte.
Pablo Picasso gebruikte gekleurd grijs, onder meer in zijn Roze periode.
Kleurenharmonie verklaart waarom kleuren goed samengaan. Dit kan door gelijkenis tussen kleuren (harmonie door gelijkheid) of door het gebruik van kleurcontrasten. (harmonie door tegenstellingen)
Kleuren die veel met elkaar gemeen hebben vormen een harmonieus geheel. Denk aan pasteltinten of kleuren uit dezelfde kleurenfamilie zoals bijvoorbeeld lichtrood, donkerrood en bordeaux. Kleine kleurcontrasten zorgen voor rust en harmonie.
Kleurcontrast ontstaat wanneer kleuren duidelijk van elkaar verschillen. Hoe groter het verschil tussen kleuren, hoe sterker het contrast. Er bestaan verschillende kleurcontrasten, zoals licht-donkercontrast, warm-koudcontrast en complementair contrast. Grote kleurcontrasten versterken gevoelens van spanning, onrust, levendigheid of dynamiek.
Complementaire kleuren staan recht tegenover elkaar in de kleurencirkel, wanneer je ze naast elkaar plaatst versterken ze elkaar.
Door rood naast groen te zetten wordt het rood nog roder en het groen nog groener.
Je vindt warme en koude kleuren aan twee kanten van de kleurencirkel.
De warme kleuren hebben een werking alsof ze naar voren komen, de koudere kleuren alsof ze naar achteren wijken. De warmte of koude van een kleur is deels subjectief, maar uit onderzoek is wel gebleken dat mensen zich in een rode kamer warmer voelen dan in een blauwe kamer, ook al is de temperatuur er gelijk. De Franse schilder Paul Cézanne is een meester in het gebruik van warm-koudcontrasten.
Kwantiteitscontrast ontstaat wanneer je een grote hoeveelheid van één kleur combineert met een heel kleine hoeveelheid van een andere kleur bijvoorbeeld een rood stipje in een grote hoeveelheid grijs. Het beeld raakt 'uit balans'. Je oog schiet direct naar dat ene stipje. Het kwantiteitscontrast wordt daarom bijna altijd gebruikt om aandacht te trekken of een accent te leggen. (te kennen begrip L4)
Het licht-donkercontrast is het verschil tussen lichte kleuren en donkere kleuren die je naast elkaar zet. Het is een van de bekendste effecten in de kunst, omdat je er heel gemakkelijk iets mee kunt laten opvallen. Het licht-donkercontrast is het grootst tussen wit en zwart. Zet je geel tegen paars dan heb je ook een licht-donkercontrast.
Waarom gebruiken kunstenaars licht-donkercontrast?
De functie van kleur vertelt wat een kleur doet in een beeld. Een kleur kan je aandacht trekken, een bepaalde sfeer oproepen, iets laten opvallen, benadrukken, ordenen,... Een kunstenaar kiest nooit zomaar een kleur. Hij zal een kleur bewust inzetten om een bepaald effect te bereiken.
Functie van kleur Kleur kan … Expressieve functie sfeer en emotie uitdrukken Ruimtelijke functie diepte en ruimte suggereren Signalerende functie aandacht trekken en herkenbaarheid vergroten Symbolische functie een culturele of afgesproken betekenis hebben Persoonlijke functie herinneringen en associaties oproepen
Kleur een bepaalde sfeer of emotie uitdrukken; een werk kan vrolijk ogen of eerder droef of beangstigend, maar ook: warm, koel, zomers, sober, bont, druk, zacht, rustgevend… De kleuren die worden gebruikt drukken de stemming/emotie van de maker uit. De rode en donkere kleuren in onderstaand schilderij versterken de emotie van de schreeuwende man in de voorgrond.
Dit werk oogt sober, ingetogen en somber door het gebruik van vooral grijs-, zwart-, beige- en aardetinten.
Dit werk van Henri Matisse oogt bont, uitbundig en energiek. Dit komt door eenvoudig kleurgebruik: intens rood, helder blauw en groen.
Dit werk oogt zonnig, warm en ontspannen door het gebruik van lichte en warme kleuren zoals groen, geel en zacht rood.
Een belangrijke functie van kleur is het creëren van suggestie van ruimte op een plat vlak. (Link met bouwsteen ruimte) Door het gebruik van kleur kan er een indruk van diepte in het schilderij worden gebracht. Het is gebaseerd op waarnemingen in de buitenlucht, die door schilders worden toegepast om het gewenste effect te bereiken.
Soms heeft kleur een signalerende functie, zoals het waarschuwen of het trekken van de aandacht naar een specifiek punt. De signalerende functie van kleur is het gebruik van specifieke kleuren om direct informatie, waarschuwingen of instructies over te brengen zonder dat daar uitgebreide tekst voor nodig is. Wil je snel de aandacht trekken of iets duidelijk herkenbaar maken? Gebruik dan signaalkleuren zoals rood, oranje, geel en groen. In advertenties en reclame worden opvallende kleuren gebruikt om de aandacht te trekken en een product of boodschap in het oog te laten springen.
In onderstaand voorbeeld gebruikt de illustrator een opvallende rode kleur om een bepaald element te benadrukken en de aandacht te richten op één specifiek punt of onderwerp.
Kusama vult hele spiegelkamers (Infinity Rooms) met reusachtige objecten die volledig bedekt zijn met stippenpatronen. Haar meest iconische werk bestaat uit knalgele pompoenen met gitzwarte stippen.
Het signaal: De combinatie van felgeel en zwart is in de natuur een universele waarschuwingskleur (denk aan wespen of giftige kikkers) die direct alarmbellen in ons brein laat afgaan. Door een hele ruimte hiermee te vullen, creëert ze een omgeving die tegelijkertijd vrolijk én visueel overweldigend is
Camouflagekleuren of schutkleuren worden gebruikt om niet op te vallen in de omgeving.
Kleuren kunnen een symbolische betekenis hebben. Die betekenis ontstaat binnen een bepaalde cultuur, traditie, gewoonte of ritueel en kan daardoor verschillend zijn.
Zo staat wit in veel westerse culturen voor onschuld of maagdelijkheid, terwijl wit in veel Aziatische culturen verbonden is met de dood en rouw. Zwart wordt in westerse culturen onder andere geassocieerd met de dood en verdriet, maar kan ook staan voor de nacht of luxe en elegantie.
Een kleur kan bij iemand een persoonlijke betekenis krijgen door ervaringen, herinneringen, gevoelens, associaties en de cultuur waarin iemand opgroeit. Die betekenis is niet voor iedereen hetzelfde. Zo kan groen voor iemand verbonden zijn met de natuur, rust en een fijne vakantieherinnering. Voor iemand anders kan dezelfde kleur negatieve gevoelens oproepen, bijvoorbeeld door een associatie met legeruniformen of een oorlogservaring.
In Levensdans gebruikt Edvard Munch kleur niet alleen om het beeld vorm te geven, maar ook om betekenissen en associaties op te roepen.
- Symbolische functie: Het rood, wit en zwart van de drie vrouwen kan gelezen worden als een verwijzing naar verschillende fasen van het leven: jeugd en liefde, volwassenheid en ouderdom.
- Expressieve functie:Tegelijk zorgen de sterke kleurcontrasten ervoor dat de figuren opvallen en van elkaar onderscheiden worden.
- Persoonlijke betekenis: De kleuren kunnen associaties oproepen met liefde, leven, vergankelijk en de dood.
Onderstaande kunstenaars tonen in hun werk heel sterk hoe de keuze van kleur, kleurcontrasten en symboliek ingezet kunnen worden. Zij maken sfeer, emotie en betekenis zichtbaar en herkenbaar door hun specifieke keuze van het kleurenpalet, wat uitdaagt tot bewust kijken en beschouwen.





























