Bouwsteen kleur

Deze fiche geeft inhoudelijke duiding rond de verschillende aspecten van kleur, hoe kleur ingezet wordt in de kunst en wat dit kan betekenen in de klas.

Waarover gaat het?

sla link op in klembord

Kopieer

Binnen het domein beeld wordt verwacht dat leerlingen bouwsteen kleur kennen (L6). Dit betekent dat ze de kleuren kunnen onderscheiden, benoemen, gebruiken, weergeven, weten wat de functies zijn van kleur en op welke manier een kunstenaar kleur inzet.

  • Primaire, secundaire en tertiaire kleuren
  • Kleurtinten, -tonen en -nuances
  • Zwart, wit en grijswaarden
  • Kleurenharmonie
    • gelijkheid en contrasten
  • Functies van kleur
  • Kleur en kunst

Primaire, secundaire en tertiaire kleuren

sla link op in klembord

Kopieer

Primaire kleuren

sla link op in klembord

Kopieer

Rood, geel en blauw zijn primaire kleuren. Deze kun je niet verkrijgen door menging, het zijn zuivere kleuren.

Secundaire kleuren

sla link op in klembord

Kopieer

Oranje, groen en paars zijn secundaire kleuren. Deze kleuren verkrijg je wanneer je twee primaire kleuren mengt. Enkel door het mengen van primair geel, magentarood en cyaanblauw, krijg je zuivere secundaire kleuren. Het betreft hier mengen met materie (verf). Je kan ook mengen met licht, bekijk hiervoor de leerroute rond bouwsteen licht.

Tertiaire kleuren

sla link op in klembord

Kopieer

Tertiaire kleuren ontstaan door het mengen van een primaire kleur met een naastliggende secundaire kleur op de kleurencirkel van Johannes Itten of door drie primaire kleuren mengen. Tertiaire kleuren zijn vaak bruinachtig.

Kleurtinten, -tonen en -nuances

sla link op in klembord

Kopieer

Kleurtinten

sla link op in klembord

Kopieer

Een tint is een zuivere kleur vb. citroengeel, oranjegeel, zonnegeel,... er bestaan oneindig veel tinten!

Kleurtonen

sla link op in klembord

Kopieer

Een toon ontstaat door een kleur te mengen met wit, zwart of grijs. Op deze manier maak je een kleur minder helder of levendig. De kleurtoon beïnvloedt de kleurhelderheid, het geeft de mate van lichtheid of donkerheid aan. (toonwaarde)

Kleurnuances

sla link op in klembord

Kopieer

Kleurnuance is een subtiel verschil in kleur binnen eenzelfde kleurgebied. Je krijgt kleurnuances door bijvoorbeeld verschillende tinten van een kleur te gebruiken of een kleur licht te wijzigen door te mengen.

Vincent Van Gogh gebruikt verschillende gele en okertinten naast elkaar. Die subtiele verschillen in geel zorgen voor kleurnuances en geven de bloemen volume en levendigheid.

Zwart, wit en grijswaarden

sla link op in klembord

Kopieer

Zwart - wit

sla link op in klembord

Kopieer

Zwart en wit worden in de kleurtheorie niet als kleuren beschouwd.
Grijs ontstaat door zwart en wit te mengen. Door de verhouding te variëren ontstaan verschillende grijswaarden, van licht- tot donkergrijs. Grijs kent oneindig veel waarden, van licht tot donker. Ook met (grafiet)potlood of houtskool kun je verschillende grijswaarden creëren.

Grijswaarden

sla link op in klembord

Kopieer

Grijs kent oneindig veel waarden, van licht tot donker. 
Ook met potlood kun je verschillende grijswaarden creëren.
Door een kleur aan grijs toe te voegen, krijgt het grijs meer kleur en diepte. 
Pablo Picasso gebruikte gekleurd grijs, onder meer in zijn Roze periode.

Kleurenharmonie

sla link op in klembord

Kopieer

Kleurenharmonie verklaart waarom kleuren goed samengaan. Dit kan door gelijkenis tussen kleuren (harmonie door gelijkheid) of door het gebruik van kleurcontrasten. (harmonie door tegenstellingen)

Harmonie door gelijkheid:

sla link op in klembord

Kopieer

Kleuren die veel met elkaar gemeen hebben vormen een harmonieus geheel. Denk aan pasteltinten of kleuren uit dezelfde kleurenfamilie zoals bijvoorbeeld lichtrood, donkerrood en bordeaux. Kleine kleurcontrasten zorgen voor rust en harmonie.

Harmonie door tegenstellingen (contrast):

sla link op in klembord

Kopieer

Kleurcontrast ontstaat wanneer kleuren duidelijk van elkaar verschillen. Hoe groter het verschil tussen kleuren, hoe sterker het contrast. Er bestaan verschillende kleurcontrasten, zoals licht-donkercontrast, warm-koudcontrast en complementair contrast.  Grote kleurcontrasten versterken gevoelens van spanning, onrust, levendigheid of dynamiek.

Soorten kleurcontrasten:

sla link op in klembord

Kopieer

Complementair contrast

sla link op in klembord

Kopieer

Complementaire kleuren staan recht tegenover elkaar in de kleurencirkel, wanneer je ze naast elkaar plaatst versterken ze elkaar.
Door rood naast groen te zetten wordt het rood nog roder en het groen nog groener.

Warm-koudcontrast

sla link op in klembord

Kopieer

Je vindt warme en koude kleuren aan twee kanten van de kleurencirkel.
De warme kleuren hebben een werking alsof ze naar voren komen, de koudere kleuren alsof ze naar achteren wijken.  De warmte of koude van een kleur is deels subjectief, maar uit onderzoek is wel gebleken dat mensen zich in een rode kamer warmer voelen dan in een blauwe kamer, ook al is de temperatuur er gelijk. De Franse schilder Paul Cézanne is een meester in het gebruik van warm-koudcontrasten.

Kwantiteitscontrast

sla link op in klembord

Kopieer

Kwantiteitscontrast ontstaat wanneer je een grote hoeveelheid van één kleur combineert met een heel kleine hoeveelheid van een andere kleur bijvoorbeeld een rood stipje in een grote hoeveelheid grijs. Het beeld raakt 'uit balans'. Je oog schiet direct naar dat ene stipje. Het kwantiteitscontrast wordt daarom bijna altijd gebruikt om aandacht te trekken of een accent te leggen. (te kennen begrip L4)

Licht-donkercontrast

sla link op in klembord

Kopieer

Het licht-donkercontrast is het verschil tussen lichte kleuren en donkere kleuren die je naast elkaar zet. Het is een van de bekendste effecten in de kunst, omdat je er heel gemakkelijk iets mee kunt laten opvallen. Het licht-donkercontrast is het grootst tussen wit en zwart. Zet je geel tegen paars dan heb je ook een licht-donkercontrast.

Waarom gebruiken kunstenaars licht-donkercontrast?

  • Om diepte te maken: Dingen die dichtbij zijn, schilderen kunstenaars vaak met diepe, donkere kleuren. Dingen in de verre achtergrond worden juist lichter. Hierdoor lijkt het schilderij net echt (3D). Hier zie je meteen de link met bouwsteen RUIMTE.
  • Voor schaduw en zonlicht: Door een lichte kleur naast een donkere kleur te zetten, lijkt het alsof de zon heel hard op één kant schijnt, waardoor er aan de andere kant een donkere schaduw ontstaat. Link met bouwsteen LICHT.
  • Om iets te laten opvallen of benadrukken:  In onderstaand werk van Goya wordt je blik onmiddellijk naar het personage in het midden getrokken. Door die hoofdpersoon een heel lichte shirt en broek te geven tegen een donkere achtergrond, creëer je direct een krachtige blikvanger. Het lichte element springt naar voren, terwijl de donkere achtergrond visueel wijkt.

Functies van kleur

sla link op in klembord

Kopieer

De functie van kleur vertelt wat een kleur doet in een beeld. Een kleur kan je aandacht trekken, een bepaalde sfeer oproepen, iets laten opvallen, benadrukken, ordenen,... Een kunstenaar kiest nooit zomaar een kleur. Hij zal een kleur bewust inzetten om een bepaald effect te bereiken.
 

Functie van kleur Kleur kan …
Expressieve functie sfeer en emotie uitdrukken
Ruimtelijke functie diepte en ruimte suggereren
Signalerende functie aandacht trekken en herkenbaarheid vergroten
Symbolische functie een culturele of afgesproken betekenis hebben
Persoonlijke functie herinneringen en associaties oproepen

Expressieve functie.

sla link op in klembord

Kopieer

Kleur een bepaalde sfeer of emotie uitdrukken; een werk kan vrolijk ogen of eerder droef of beangstigend, maar ook: warm, koel, zomers, sober, bont, druk, zacht, rustgevend…  De kleuren die worden gebruikt drukken de stemming/emotie van de maker uit. De rode en donkere kleuren in onderstaand schilderij versterken de emotie van de schreeuwende man in de voorgrond. 

Dit werk oogt sober, ingetogen en somber door het gebruik van vooral grijs-, zwart-, beige- en aardetinten.

Dit werk van Henri Matisse oogt bont, uitbundig en energiek. Dit komt door eenvoudig kleurgebruik: intens rood, helder blauw en groen.

Dit werk oogt zonnig, warm en ontspannen door het gebruik van lichte en warme kleuren zoals groen, geel en zacht rood.

Ruimtelijke functie

sla link op in klembord

Kopieer

Een belangrijke functie van kleur is het creëren van suggestie van ruimte op een plat vlak. (Link met bouwsteen ruimte) Door het gebruik van kleur kan er een indruk van diepte in het schilderij worden gebracht. Het is gebaseerd op waarnemingen in de buitenlucht, die door schilders worden toegepast om het gewenste effect te bereiken.

Signalerende functie

sla link op in klembord

Kopieer

Soms heeft kleur een signalerende functie, zoals het waarschuwen of het trekken van de aandacht naar een specifiek punt. De signalerende functie van kleur is het gebruik van specifieke kleuren om direct informatie, waarschuwingen of instructies over te brengen zonder dat daar uitgebreide tekst voor nodig is.  Wil je snel de aandacht trekken of iets duidelijk herkenbaar maken? Gebruik dan signaalkleuren zoals rood, oranje, geel en groen. In advertenties en reclame worden opvallende kleuren gebruikt om de aandacht te trekken en een product of boodschap in het oog te laten springen. 

In onderstaand voorbeeld gebruikt de illustrator een opvallende rode kleur om een bepaald element te benadrukken en de aandacht te richten op één specifiek punt of onderwerp.

Kusama vult hele spiegelkamers (Infinity Rooms) met reusachtige objecten die volledig bedekt zijn met stippenpatronen. Haar meest iconische werk bestaat uit knalgele pompoenen met gitzwarte stippen.
Het signaal: De combinatie van felgeel en zwart is in de natuur een universele waarschuwingskleur (denk aan wespen of giftige kikkers) die direct alarmbellen in ons brein laat afgaan. Door een hele ruimte hiermee te vullen, creëert ze een omgeving die tegelijkertijd vrolijk én visueel overweldigend is

Camouflagekleuren

sla link op in klembord

Kopieer

Camouflagekleuren of schutkleuren worden gebruikt om niet op te vallen in de omgeving.

Symbolische functie

sla link op in klembord

Kopieer

Kleuren kunnen een symbolische betekenis hebben. Die betekenis ontstaat binnen een bepaalde cultuur, traditie, gewoonte of ritueel en kan daardoor verschillend zijn.
Zo staat wit in veel westerse culturen voor onschuld of maagdelijkheid, terwijl wit in veel Aziatische culturen verbonden is met de dood en rouw. Zwart wordt in westerse culturen onder andere geassocieerd met de dood en verdriet, maar kan ook staan voor de nacht of luxe en elegantie.

Persoonlijke functie

sla link op in klembord

Kopieer

Een kleur kan bij iemand een persoonlijke betekenis krijgen door ervaringen, herinneringen, gevoelens, associaties en de cultuur waarin iemand opgroeit. Die betekenis is niet voor iedereen hetzelfde. Zo kan groen voor iemand verbonden zijn met de natuur, rust en een fijne vakantieherinnering. Voor iemand anders kan dezelfde kleur negatieve gevoelens oproepen, bijvoorbeeld door een associatie met legeruniformen of een oorlogservaring.

Een voorbeeld...

sla link op in klembord

Kopieer

In Levensdans gebruikt Edvard Munch kleur niet alleen om het beeld vorm te geven, maar ook om betekenissen en associaties op te roepen.
- Symbolische functie: Het rood, wit en zwart van de drie vrouwen kan gelezen worden als een verwijzing naar verschillende fasen van het leven: jeugd en liefde, volwassenheid en ouderdom.
- Expressieve functie:Tegelijk zorgen de sterke kleurcontrasten ervoor dat de figuren opvallen en van elkaar onderscheiden worden.
- Persoonlijke betekenis: De kleuren kunnen associaties oproepen met liefde, leven, vergankelijk en de dood.

Kleur en kunst

sla link op in klembord

Kopieer

Onderstaande kunstenaars tonen in hun werk heel sterk hoe de keuze van kleur, kleurcontrasten en symboliek ingezet kunnen worden. Zij maken sfeer, emotie en betekenis zichtbaar en herkenbaar door hun specifieke keuze van het kleurenpalet, wat uitdaagt tot bewust kijken en beschouwen.

  • Vincent van Gogh: Gebruikte felle, complementaire kleurcontrasten (zoals hardblauw naast felgeel) rechtstreeks uit de tube om zijn innerlijke onrust en passie zichtbaar te maken.
  • Pablo Picasso: Hét voorbeeld van hoe kleur een gemoedstoestand weerspiegelt; hij schilderde eenzaamheid in koude, monotone blauwtinten en hoop in zachte, warme roze- en aardetinten.
  • Ernst Ludwig Kirchner: Gebruikte onnatuurlijke, 'giftige' en botsende kleuren (zoals gifgroene gezichten en felle neonluchten) om de stress en vervreemding van de moderne stad uit te drukken.
  • Niki de Saint Phalle: Haar monumentale Nanas barsten van de felle, primaire en expressieve kleuren die pure levensvreugde en vrouwelijke kracht uitstralen.
  • Yayoi Kusama: Dompelt de toeschouwer onder in een psychedelisch kleurenbad door haar obsessieve herhaling van felle stippen (polka dots) en contrasterende neonkleuren.
  • Mary Blair: Combineerde gedurfde, modernistische en onverwachte kleurvlakken, waarmee ze de iconische en magische sfeer van vroege Disney-films bepaalde.
  • David Hockney: Maakt in zijn schilderijen en iPad-kunst gebruik van een extreem stralend, optimistisch en intens verzadigd kleurenpalet waarin schaduwen vaak paars of blauw zijn in plaats van zwart.
  • Helen Frankenthaler: Liet verdunde verf direct in het onbewerkte canvas trekken (soak-stain), waardoor er vloeiende, etherische wolken van kleur ontstaan waarin de kleur zélf de vorm wordt.
  • Pieter Brueghel de Oude: Meester in het tonaal kleurenpalet; hij creëert een ijzige wintersfeer door uitsluitend te spelen met scherpe contrasten tussen bleek groenwit en donkere silhouetten.
  • Mandy Martin: Gebruikt diepe, atmosferische aardetinten en dramatische, vurige pigmenten om de overweldigende en soms dreigende kracht van het landschap en het klimaat te vangen.
  • Anish Kapoor: Gebruikt zulke extreem intense, lichtabsorberende kleurpigmenten (zoals gitzwart of dieprood) dat de driedimensionale vorm van zijn beelden optisch lijkt te verdwijnen.
  • Yves Klein: Extreem conceptueel met kleur; hij was zo gefascineerd door de hypnotiserende kracht van diep ultramarijn dat hij zijn eigen variant liet patenteren (International Klein Blue).
  • Josef Albers: Liet met zijn vierkanten binnen vierkanten zien hoe kleuren elkaar wederzijds beïnvloeden en hoe onze ogen bedrogen kunnen worden door kleurcontext.
  • Lois Smoky Kaulaity: Maakt gebruik van heldere, egale kleurvlakken zonder schaduw of dieptewerking (flatstyle), waarbij kleuren een symbolische en traditionele betekenis hebben.
  • Paul Gauguin: Brak met de wet dat kleur realistisch moet zijn; hij schilderde roze luchten en gele honden om een dromerige, symbolische wereld te creëren.
  • Iris van Herpen: Vertaalt kleur naar mode met iridiserende materialen, waardoor de kleuren optisch transformeren en meebewegen met het menselijk lichaam.
  • Henri Matisse: Liet de natuurgetrouwe werkelijkheid los met zijn fauvistische schilderijen en maakte later wereldberoemde collages met felgekleurd, uitgeknipt papier (cut-outs).
  • Kaws (Brian Donnelly): Gebruikte de felle, strakke en contrastrijke kleuren uit de popcultuur en cartoons voor zijn wereldberoemde vinylfiguren en schilderijen. 
  •  Dale Chihuly: Glasblazer die monumentale sculpturen maakt en op een unieke manier speelt met de transparantie en overweldigende intensiteit van gekleurd licht. 
  • Wassily Kandinsky: Koppelde als pionier van de abstracte kunst kleuren direct aan specifieke menselijke emoties én aan de klanken van muziekinstrumenten (synesthesie). 
  • ...

×
Kijkt als...
Niveau
Regio
Kan ik je helpen?