In deze leerroute geven we je meer uitleg over bouwsteen compositie samen met enkele voorbeelden.
Compositie gaat over ordenen, groeperen, structuur aanbrengen, indelen. Het beantwoordt de vraag: Wat plaatsen we waar. Een kunstenaar kiest deze ordeningswijze nooit toevallig, omdat de manier waarop elementen ten opzichte van elkaar geplaatst worden direct het gevoel en het effect op de kijker bepaalt. Met een doordachte compositie kun je specifieke elementen laten opvallen en effecten bereiken zoals spanning, beweging, rust en onrust. Om deze structuur krachtig neer te zetten, zet de kunstenaar alle andere beeldende bouwstenen - kleur, licht, lijn, vorm en ruimte - heel bewust in.
De belangrijkste elementen of figuren vormen samen een (denkbeeldige) driehoek.
Effect: Dit straalt grote stevigheid, rust en stabiliteit uit.
In onderstaand werk van Michelangelo; Pietà vormen Maria en Jezus een duidelijke driehoek.
De elementen zijn netjes horizontaal naast elkaar geplaatst.
Effect: Dit benadrukt de breedte en geeft een sterk gevoel van rust, weidsheid en sereniteit.
De nadruk ligt op de verticale richting (de hoogte in), de elementen zijn verticaal geordend.
Effect: Dit trekt de blik van de kijker omhoog. Het kan een gevoel van macht, grootsheid, hoogte of van zwaarte en stijfheid oproepen.
Gotische architectuur werd in de middeleeuwen bewust ontworpen om ontzag, macht en een diepe spirituele beleving op te roepen bij iedereen die het gebouw naderde of betrad. Om dit te bereiken zet een gotische kerk sterk in op een verticale compositie. De OLV-katherdaal van Antwerpen of de Sint-Baafskathedraal in Gent zijn hiervan mooie voorbeelden. Zowel de buitenzijde met de torenhoge spits als het interieur met de metershoge bogen laten goed zien hoe de architectuur er volledig op is ingericht om de blik dwingend omhoog te trekken:
Het beeld is links en rechts (bijna) gelijk. Wat aan de linkerkant gebeurt, gebeurt ook aan de rechterkant. Kan ook boven/onder.
Effect: Symmetrie brengt vaak evenwicht, rust en harmonie.
In Leonardo da Vinci’s Het Laatste Avondmaal zie je symmetrie doordat Jezus precies in het midden zit, met aan beide kanten een gelijke verdeling van de apostelen en de muren.
Onderstaande compositie is verticaal en symmetrisch geordend. Daarnaast zit er ook een ritme in, je kan het patroon als het ware verderzetten. Ritme verkrijg je door de herhaling van vormen, lijnen of kleuren.
De linker- en rechterkant zijn bewust niet hetzelfde; er gebeurt aan beide kanten iets heel verschillend.
Effect: Dit doorbreekt de voorspelbaarheid en zorgt meteen voor spanning, dynamiek en een natuurlijker gevoel.
De elementen lopen schuin, van de ene naar de andere hoek.
Effect: Dit doorbreekt de rust en brengt direct vaart, actie en beweging in het werk.
Een mooi voorbeeld van een diagonale compositie zien we in het onderstaande werk van Jaques-Louis David: Het steigerende paard en de wijzende arm van Napoleon vormen samen één grote, schuine lijn van rechtsonder naar linksboven. Door deze schuine opstelling krijgt het schilderij een enorm krachtige en heldhaftige uitstraling.
De elementen zijn verspreid over het hele vlak, er is geen duidelijke achtergrond of een focuspunt. Overal valt er wel iets te zien. We spreken van een overall compositie.
Effect: Dit kan heel druk, chaotisch of overweldigend overkomen.
De bekendste voorbeelden hiervan zijn de 'Drippings' van Jackson Pollock. De techniek werd eigenlijk uitgevonden door de kunstenares Janet Sobel. Pollock raakte in 1944 diep geïnspireerd toen hij haar abstracte all-over schilderijen in een galerie ontdekte.
De meest eenvoudige ordeningsvorm: er is één ding dat de aandacht trekt en dat staat pal in het midden.
Effect: Er is direct één duidelijk focuspunt. Het straalt eenvoud, eenduidigheid en harmonie uit.
Statisch: Statisch betekent stilstaand of rust. De onderdelen zijn in evenwcht met elkaar, dit evenwicht verkrijg je door horizontale en verticale lijnen, symmetrie, gelijkmatige verdeling van vormen en kleuren.
Effect: Dit straalt absolute rust, stabiliteit, stevigheid en stilstand uit.
Dynamisch: Dynamisch betekent beweeglijk of in beweging. Er wordt dus beweging gesuggereerd. Dit verkrijg je door gebruik te maken van schuine (diagonale) lijnen, ritmische herhalingen, golvende vormen of kriskras geplaatste elementen.
Effect: Dit zorgt voor veel beweging, actie, vaart en visuele spanning in het beeld. Het voelt alsof er elk moment iets kan gebeuren.
Een diagonale compositie is dynamischer dan een verticale of horizontale compositie.
Kunstenaars gebruiken vaste principes om hun beeld te organiseren en het effect op de toeschouwer te sturen. Ze gebruiken hiervoor focuspunten, ritme, herhaling en spelen met de kijkrichting.
Focuspunt: De plek in het kunstwerk die het meeste opvalt, waar je ogen als eerste naartoe getrokken worden. Er kunnen ook meerdere aandachtsplekken in één werk zitten.
Het focuspunt wordt zowel toegepast bij de beeldende kunsten als bij audiovisuele werken. (zie ook media Kader)
In het werk van René Magritte Le fils de l'homme ligt het focuspunt in het midden van het schilderij. Je ogen worden er direct naartoe getrokken door de felgroene appel, maar ook door de knalrode das en het witte hemd die sterk afsteken tegen de donkere jas en de rustige achtergrond.
Wanneer vormen, lijnen of kleuren regelmatig terugkeren, ontstaat er een visueel ritme. Je kunt het patroon als het ware in gedachten verderzetten
Kunstenaar / disciplineWaarom interessant voor compositie?Henri Matisse – beeldend kunstenaar Knippen, schuiven en herschikken van vormen; compositie als een actief proces. Piet Mondriaan – beeldend kunstenaar Verhouding, balans en spanning tussen lijnen en kleurvlakken. Wassily Kandinsky – beeldend kunstenaar Ritme, richting, beweging en balans tussen abstracte vormen. Utagawa Hiroshige – beeldend kunstenaar Afsnijding, asymmetrie, onverwachte beeldkaders en verschillende beeldlagen. Alexander Calder – beeldend kunstenaar Compositie in de ruimte: evenwicht, beweging, verhouding en open ruimte. Kazimir Malevitsj – beeldend kunstenaar Plaats, grootte, richting en verhouding van eenvoudige vormen. Louise Nevelson – beeldend kunstenaar Veel afzonderlijke elementen worden samengebracht tot één ruimtelijk geheel; herhaling en ritme. David Hockney – beeldend kunstenaar/ fotograaf Verschillende standpunten en beelden worden gecombineerd tot één nieuwe compositie. Fan Ho – fotograaf Sterke kadrering, licht en schaduw, lijnen, geometrie, afsnijding en leegte. Henri Cartier-Bresson – fotograaf Compositie, moment en standpunt vallen samen; figuren en vormen komen op precies één plaats in beeld. Andreas Gursky – fotograaf Herhaling, patronen, schaal en verhouding tussen individuele elementen en het geheel. Le Corbusier – architect Geometrie, verhouding, ritme, volumes en de compositie van ruimte. Zaha Hadid – architect Dynamische lijnen, beweging en complexe ruimtelijke composities. Tadao Ando – architect Eenvoudige geometrische vormen, leegte, licht en de relatie tussen onderdelen en ruimte. Friedensreich Hundertwasser – beeldend kunstenaar/architect Doorbreekt regelmaat en symmetrie; speelt met organische vormen, kleur, herhaling en variatie.
Bij kleuters wordt rond bouwsteen compositie binnen muzische vorming nog geen specifieke kennis verwacht. Dat betekent niet dat er nog geen basis wordt gelegd. Voor leerlingen met een jonge ontwikkelingsleeftijd en voor kleuters staan de doelen die hieraan voorafgaan bij wiskunde (meetkunde/plaatsbepaling)
Vanaf het eerste leerjaar ontdekken leerlingen spelenderwijs hoe de plaats en verhouding van vormen, lijnen, figuren en andere beeldelementen mee bepalen hoe een beeld is opgebouwd en ervaren wordt. Ze experimenteren bijvoorbeeld met elementen die vooraan of achteraan, hoog of laag, dichtbij elkaar of ver uit elkaar, in het midden of aan de rand staan.
Dit sluit aan bij wiskunde (meetkunde/plaatsbepaling), waar leerlingen ruimtelijke posities en relaties leren begrijpen en beschrijven. In de muzische context krijgen deze relaties een beeldende functie: de plaatsing en verhouding van beeldelementen beïnvloeden de compositie en de uitstraling van een beeld.
Voorbeelden:
Oudere leerlingen leren elementen positioneren en ordenen op een vlak of in de ruimte. Ze experimenteren met verschillende ordeningswijzen en ontdekken hoe de plaats van vormen, lijnen, kleuren en figuren het beeld beïnvloedt. Daarbij zetten ze gekende beeldende vaardigheden en vormgevingsmiddelen in: tekenen, schilderen, knippen,drukken, stempelen, collage maken, bouwen, construeren enz. Vanaf de derde graad leren de leerlingen werken met een focuspunt en onderzoeken hoe je de aandacht van de kijker kunt sturen
Coherentie met media
Het focuspunt komt ook aan bod binnen media, meer bepaald bij de audiovisuele bouwsteen kader. In L5 leren leerlingen rekening houden met het focuspunt bij het weergeven van beelden en kennen ze het begrip focuspunt. De kennis en ervaringen rond focuspunt binnen beeldende vorming kunnen hierop aansluiten.
