Leerfundamenten vormen de basis waarop verder leren steunt. Bij sommige leerlingen ontwikkelen deze fundamenten zich minder vanzelfsprekend en vragen ze gerichte aandacht en ondersteuning. Ontdek hoe je deze fundamenten herkent en versterkt vanuit passende leerdoelen binnen Op.stap, leerroutes voor iedereen.
Leren vraagt meer dan aangeboden krijgen wat je moet kennen en kunnen. Leren is een actief en complex proces. Een leerling richt aandacht op ervaringen en informatie, verwerkt die en verbindt ze met wat hij al weet. Zo ontstaan mentale representaties, concepten en kennisnetwerken in het langetermijngeheugen. Die kennis opnieuw ophalen, toepassen en bijstellen ondersteunt verdere kennisopbouw. Hiervoor doet een leerling een beroep op onderliggende cognitieve vaardigheden, flexibiliteit en taakgerichtheid. De leerling moet bijvoorbeeld ervaren dat eigen handelen effect heeft, mentale voorstellingen kunnen opbouwen, verbanden herkennen, concepten vormen, kunnen omgaan met verandering en begrijpen wat een taak van hem of haar vraagt.
Bij veel leerlingen ontwikkelen deze fundamenten mee doorheen spel, dagelijkse ervaringen in de thuiscontext, opvang ... Bij leerlingen met een jonge ontwikkeling verloopt dit minder vanzelfsprekend. Daarom maakt Op.stap deze onderliggende kennis en vaardigheden zichtbaar in leerplandoelen. Zo kunnen onderwijsprofessionals ze bewust selecteren en doelgericht nastreven.
De discipline leren leren is opgebouwd rond vier samenhangende domeinen:
Binnen de leerfundamenten onderscheiden we drie subdomeinen:
De leerfundamenten krijgen betekenis in echte leer- en leefsituaties en worden verbonden met de verschillende disciplines. Het doel is niet dat een leerling een geïsoleerde vaardigheid beheerst, maar dat die vaardigheid het verdere leren ondersteunt.
De leerfundamenten worden hier belicht vanuit twee samenhangende invalshoeken:
De inzichten van onder andere Piaget, Vygotsky en Feuerstein helpen begrijpen hoe waarnemen, handelen, interactie en begeleiding bijdragen aan leren.
Dat sluit aan bij de focus op een kennisrijk curriculum vanaf 2,5 jaar: ook in de jonge ontwikkeling bouwen leerlingen kennis op over de wereld. De leerfundamenten ondersteunen die kennisopbouw en ontwikkelen zich ermee in samenhang. Bij leerlingen met specifieke onderwijs- en ondersteuningsbehoeften kunnen deze fundamenten ook later expliciete aandacht en passende leerdoelen blijven vragen.
Cognitieve vaardigheden helpen de leerling om ervaringen vast te houden, verbanden te begrijpen en kennis te organiseren.
Objectpermanentie ontstaat wanneer een leerling geleidelijk begrijpt dat personen en voorwerpen blijven bestaan wanneer ze niet rechtstreeks worden waargenomen. Dit hangt nauw samen met de ontwikkeling van mentale representatie: personen, voorwerpen, gebeurtenissen of handelingen innerlijk kunnen vasthouden of oproepen zonder dat ze op dat moment aanwezig zijn.
De leerlijn beweegt van reageren op verschijnen en verdwijnen, over actief zoeken, naar het mentaal vasthouden en oproepen van wat niet rechtstreeks waarneembaar is. Dit is van belang voor verschillende aspecten van de ontwikkeling:
Werk vanuit betekenisvolle personen, voorwerpen en routines. Gebruik voorwerpen, foto's, pictogrammen, gebaren en taal als brug naar mentale representatie.
Het begrijpen van oorzaak en gevolg groeit vanuit het ervaren dat er na een prikkel of eigen beweging iets gebeurt. Vervolgens ontdekt de leerling dat een handeling herhaald kan worden om hetzelfde effect te krijgen, dat verschillende handelingen verschillende effecten hebben en dat meerdere stappen nodig kunnen zijn om een doel te bereiken.
Dit fundament ondersteunt doelgericht handelen, probleemoplossing, voorspellen en plannen. Het is ook verbonden met autonomie: ervaren dat het eigen handelen invloed heeft op de omgeving.
Laat de leerling experimenteren en effecten herhalen. Varieer één element en vergelijk het effect. Laat de leerling waar mogelijk voorspellen vóór hij handelt en achteraf terugkijken.
Conceptvorming is het proces waarbij ervaringen worden georganiseerd tot betekenisvolle mentale categorieën. De leerling leert dat verschillende concrete ervaringen bij hetzelfde concept kunnen horen en dat één concreet voorbeeld niet samenvalt met het volledige concept.
Conceptvorming is essentieel voor kennisrijk onderwijs. Nieuwe kennis kan pas duurzaam worden opgebouwd wanneer ze verbonden kan worden met bestaande cognitieve schema's. Een woord kennen is daarom niet hetzelfde als een concept begrijpen.
Een leerling leert het concept ‘stoel’ door verschillende stoelen te ervaren, te vergelijken en te verbinden met wat ze gemeenschappelijk hebben.
Koppel taal, gebaren, pictogrammen of andere symbolen aan concrete ervaringen. Bied verschillende voorbeelden én niet-voorbeelden en benoem overeenkomsten, verschillen en relevante kenmerken.
Flexibiliteit betekent binnen de leerfundamenten meer dan ‘tegen verandering kunnen’. Het gaat om kunnen loskomen van één vaste koppeling tussen plaats, tijd, persoon, materiaal, activiteit of denkweg en tegelijk voldoende continuïteit ervaren om te blijven begrijpen wat er gebeurt.
Communicatie ondersteunt het groeien in flexibiliteit. Naarmate de leerling meer begrijpt van taal, gebaren, voorwerpen, afbeeldingen of andere communicatievormen, kunnen veranderingen vooraf worden verduidelijkt: wat verandert, wat blijft hetzelfde en wat gebeurt daarna? Zelf kunnen communiceren helpt eveneens: de leerling kan onzekerheid uiten, verduidelijking of hulp vragen en aangeven wat nodig is om met de verandering om te gaan.
Voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften is voorspelbaarheid vaak noodzakelijk. Vanuit veiligheid en herkenbaarheid wordt daarom geleidelijk variatie toegevoegd, ondersteund door communicatie die voor de leerling betekenisvol en begrijpelijk is. Zo leert de leerling veranderingen begrijpen, erop reageren en er steeds flexibeler mee omgaan.
Bied herkenbare plekken, ritmes en routines. Kondig veranderingen begrijpelijk aan en maak duidelijk wat verandert en wat gelijk blijft. Voeg geleidelijk variatie toe in materiaal, personen, ruimtes en activiteiten. Doe verschillende aanpakken voor en ondersteun de leerling om zelf een alternatief te proberen.
Taakgerichtheid veronderstelt dat de leerling begrijpt wat van hem of haar verwacht wordt en het eigen handelen voldoende kan organiseren om een taak te starten, voort te zetten en af te ronden. Gedrag dat eruitziet als weigeren, afdwalen of afhankelijkheid kan samenhangen met onvoldoende taakbegrip of organisatie.
Maak daarom expliciet: Wat ga ik doen? Wat heb ik nodig? Waar begin ik? Wat komt daarna? Wanneer is het klaar? Wat doe ik als het niet lukt?
Maak het doel van de activiteit begrijpelijk, modelleer de taakaanpak en denk hardop. Gebruik een herkenbare taakstructuur en bouw die geleidelijk af.
Een hulpmiddel is geen doel op zich. Het ondersteunt deelname, leren, communicatie, organisatie of zelfstandigheid/zelfredzaamheid en zelfsturing. Voor sommige leerlingen vraagt het herkennen, kiezen en functioneel gebruiken van een hulpmiddel expliciet onderwijs.
Dat kan gaan om bijvoorbeeld visuele stappenplannen, timers, agenda's, communicatiehulpmiddelen, aangepast schrijf- of rekenmateriaal, digitale ondersteuning, positioneringsmateriaal of andere disciplinegebonden hulpmiddelen.
Leer de leerling waarvoor het hulpmiddel dient, wanneer en hoe het gebruikt wordt. Oefen het gebruik in de context waarin het nodig is.
Leerfundamenten worden niet los van inhoud ontwikkeld. Ze worden geleerd in samenhang met leerdoelen uit andere domeinen van leren leren en andere disciplines.
De onderwijsprofessional richt de aandacht, geeft betekenis, verbindt nieuwe ervaringen met wat de leerling al kent en maakt overeenkomsten, verschillen en strategieën zichtbaar. Geef voldoende tijd om zelf te proberen en gebruik dezelfde kennis bewust in een andere context.
Wil je je verder verdiepen? In ons uitgebreid ondersteunend materiaal Leerfundamenten vind je meer uitleg bij Piaget, Vygotsky en Feuerstein, de verbinding tussen P-, G- en S-routedoelen, mogelijke signalen dat een fundament aandacht vraagt en uitgebreidere didactische handvatten. Je vindt er ook meer over mediërend handelen, voorbeelden van verbindingen met andere disciplines en bronnen voor verdere verdieping.


